Ka ai - Dr KhaLum
Manang langai mi tsun yu ai: "Inglik laika hti gaw chye hti ai law, n chye na ai sha ra ai," da. Mungkan ntsa e hpaji amyu myu hpe English laika hku ka da ai majaw English laika hpe chye hti yang manu dan ai sutgan amyu myu bang da ai sadek zaw amyu myu hpe mai hpaw ai zaw lagut lu da ai hte bung nga ai. Dai hta n-ga English laika amyu mi hpe atsawm sha chye yang kaga ga amyu 10 chye ai hta grau akyu rawng nga ai. Mungkan Wunpawng hpung a Amu Madu kaba (UN General Secretary) tai lai mat wa yu sai Myen mung na U Thant gaw Myen ga hte English ga amyu lahkawng sha chye ai wa rai nga ai.
English laika sharin hka ja ai masha langai mi hku nna loi ai laika buk paper back edition ni lu hti na matu Englsih ga hkum 2000 daram hpe chye tawn ra ai. Dakkasu hpaji janmau bachelor degree a matu gaw tinang sharin la nga ai subject hte seng ai English ga hkum 4000 daram chye tawn ra ai. Master degree hte doctorate degree a matu gaw tinang la ai subject hte seng ai laika hkum yawm dik 6000-10000 daram chye tawn ra ai majaw n chye ai n nga ai daram rai ra sai.
Bachelor degree lu sai ni mung English laika hti lawan na matu gara hku shaman la ra a ta? nga nna san chye ma ai. American Gumsan magam tai lai wa sai Bill Clinton gaw laika man 300 rawng ai laika buk langai mi hpe minute 30 hte lu hti lam chye lu ai. Laika hti lawan ai gaw hpaji langai mi rai nga ai. Laika hti lawan ai masha ni gaw tinang hti ai laika hpe grau chye na ai hta n ga grau mung matsing nga ma ai. Laika hti lanyan ai masha ni gaw hpang daw de hti nga yang shawng daw de na lam ni malap kau ai majaw laika buk mi htiu ngut ai hpang dai laiak buk hta hpa baw ka da ai hpe bai san yang kaang hkup pyi n lu tsun dan ma ai. Dai hta n ga laika buk hta ka da ai lam ni gayau mat nna shi na hte shi hkrak hkrak bai n chye tsun nna kapik kapawk rai nhti n htang bai tsun dan ma ai. Docotral degree a matu shana shagu laika man 25 (single space) research paper man man ka ra yang laika buk 10 hte 20 lapran hti ra ai. Laika hti lanyan ai wa a matu nhtoi garai n htoi yang gara hku paper ka shangut lu na rai ta?
Laika hti lawan ai ngu ai gaw tinang chye tawn chyalu ga baw subject hte tinang myit lawm ai ga baw subject hta madung rai nga ai. JJawng laika hti yang grai lanyan ai numsha langai mi sumroi laika, sumrai laika ni grai lawan hti lu ai n rai ni? Chyum jawng sara langai mi gaw Karai hpaji*theology) hte seng ai laika buk hpe lawan wan hti nna atsawm chye na tim, tsi hpaji(medicine) hte seng ai laika, shing n rai gaw gap hpaji(Engineering) hpaji hte seng ai laika, shing n rai hpungtang hpaji (nuclear science) hte seng ai laika hti yang grai lanyan na sha rai nga ai. Dai gaw shi chye tawn da sai ga baw subject hte seng nna ka da ai laika ni hpe grai chye na lawan nna hti lawan ai rai nga ai. Bill Clinton a gaw mung masa laika hpe lawan wan lu hti tim hpungtang hpaji hte seng ai laika hti yang grai lanyan na rai nga ai. Shing n rai Myen laika hti shangun yang grai lanyan na rai nga ai.
Dai majaw English laika hpe lawan wan chye hti nna atsawm chye na mayu yang:
(1) Tinang myit lawm ai laika hpe lata hti ra ai. Ga shadawn: ginsup ai lam hpe myit lawm yang shata kru daram ginsup ai hte seng ai laika, magazine, articles, shiga news ni hpe sha shani shagu laika man langai lahkawng man man hti ra ai. Dai shata kru laman kaga laika ga baw subject hpe gayau hti yang bawnu kata de gayau mat nna gara mung a tsawm n chye ai byin wa lu ai. Lit baw ai zawn bawnu kata de atsawm sha baw bang yang she bai shaw jai ai shaloi hkrak hkrak bai pru wa ai. Gayau gaya baw bang yang gayau gaya pru wa nna laika hti lanyan ai hta n ga atsawm n chye na ai lam byin chye ai. Dai hta n ga tinang myit lawm ai ga baw hpe hti shaman yang graau chye na magang grau chye jat mayu magang rai nna myiut gang ai n-gun grai ja nga ai. Tinang myit n lawm ai ga baw subject hpe hti yang, grai kadawng lung ai zawn nga nna myit daw loi nga ai.
(2) Dictionary kaja hpe akyu jashawn ra ai. English laika gaw grai dam lada ai rai nna shani shagu ga si ga hkum nnan ni jat nga ai. Dai majaw English mashsa ni pyi dictionary(ga htai chyum) hpe ayan e hpaw hti nga ai hpe anhte mu lu ai. English n re ai anhte gaw grau nna dictionary galam na n mai lagawn ai. Dictionary mung htat magang kaja magang rai nga ai. Nau hpa, nau kaji ai dictionary ni gaw tinang ra ai laika hkum n lawm chye ai. Dai hta n-ga nau na sai dictionary ni mung ga hkum nnan ni n rawng ai kajaw akyu nau n pru nga ai. Hpang jahtum dip shapraw ai Webster's Dictionary, Randomhouse Dictionary, Advanced Oxford Learner's Dicitonary zawn re ai ni gaw hpaji hka ja ai jawng ma ni a matu grai akyu rawng nga ai. Dai hta n-ga, tinang hjka ja nga ai hpaji hte seng ai dictionary ni hpe mung chye lang ra ai. Ga shadawn: Bible Dictionary, Dictionary of Modern Philosophy, Environment Dictionary, Glossary of medical terminology, zawn re ai ni hpe mari lang chye ra ai.
(3) Laika hti ai shaloi akhkyak lareng ni hpa baw re ai hpe tinang hkrai ga san saqn nna matsing tawn ra ai. Laika buk a shawng daw de ka da ai malawm ni hpe yu ra ai. Laika ka sara wa a lam hpe mung hti da ra ai. Laika buk a shingdu maga kata na laika man shing n rai. laika buk makawp hkan e laika ka ai wa a lam kadun hku ka da chye ai. Laika ka ai wa a lam chye jang shi gara maga masa hta tsap nn dai laika hpe ka da ia tau chye lu na rai nga ai.
(4) Tinang hka ja nga ai laika hte seng ai laika buk law law hti ra ai. Dai hku nna ga baw (subject) langai mi hte seng ai laika buk law law hpe hti wa ai shaloi, tinang bai hta hti ai laika buk nnan ni hta rawng ai lam ni gaw, mi shawng daw de hti ngut sai laika ni hta rawng ai lam ni bai kahtap rawng ai hpe mu mada na rai nga ai. Myit nshat idea nnan lahkawng masum sha mu hti jat na rai nga ai. Shaloi ahkyak ga lareng key words ni hpe tam hti yang dai laika buk hta rawng ai l;am ni hpe ali sha matsing la lu nga ai. Key words ni hpe gaw laika buk shingdu jahtum maga appendix shing n rai wordlist shing n rai glossary ngu ai daw hta ka bang da ai mu lu nga ai.
(5) Laika hti ai shaloi n-gup n galem ai sha myi hte hti ra ai. N-gup galem nga yang laika hti grai lanyan na rai nga ai. Lata layung madi nna layung hpe hkan ai hku hti yang mung laika hti lanyan na rai nga ai. Laika hti lawan ai ni gaw pai de nna hkra de n hti ai sha, laika man lahta maga de nna lawu de dingdung hku hti ma ai. Shing rai nna, shi laika, magazine ni hpe dingdung hku hti mai na matu, laika man mi hta column kaji lahkawng shing n rai masum garan nhtawm dip ai rai nga ai.
(6) Laika hti ai shara gaw nhtoi atsawm leng ai shara rai ra ai. Myi atsawm n mu yang mung laika hti lanyan chye nga ai. Mai byin yang Karai Kasang jw ai nhtoi (natural light) gaw kaja dik rai nga ai. Myi set set ai ni mung tinang a myi hte hkrak ai myi set degree rai ra ai. Hkauna htu ai wa gaw na hpru na jawn ni hpe kaja dik mari jahkum lang ai hte maren, laika hti ai ni mung myi set atsawm hkrak re ai lahkawng masum mari jahkum lang chye ra ai.
(7) Laika garai n hti yang hte laika hti ngut ai hpang tinang hpa baw hti la nga ai ai lam myit sumru chye ra ai. Shaloi she tinang hti ai laika hpe garai n malap yang bai shalum ai tai nna grau matsing nga ai. Ga shadawn: kadai gaw kadai hpe hpa baw tsu ai, hpa majaw dai hku tsun ai, kaga lam hku gara hku naw mai tsun ai, tinang myit hkrum ai lam, hpa majaw myit hkrum ai, myit n hkrum ai lam ni gaw hpa majaw myit n hkrum lawm ai, tinang a matu gara mahtang akyu jashawn mai na, gara hku tatut jai lang na ngu ai lam ni hpe laika hti wa let e myit sumru mat wa ra ai. Tinang myit lu ai lam ni hpe mung notes kadun ni ka matsing mat wa ra ai. Ndai hku shani shagu man man htu shamna yang English laika sha n-ga Jinghpaw laika, Myen laika ni hpe mung lawan wan chye hti nna atsawm lu matsing na rai nga ai.
Showing posts with label Education. Show all posts
Showing posts with label Education. Show all posts
Saturday, July 24, 2010
MAGRI DAZIK, GUMHPRAW DAZIK, JA DAZIK
Ka ai - Dr KhaLum
Ginsup shingjawng poi ni hta nambat masum lu ai ni hpe Magri dazik, nambat lahkawng lu ai ni hpe Gumhpraw dazik, nambat langai lu ai ni hpe Ja dazik shagrau chye ma ai. Dai kumhpa ni hta kaga compensation prize ngu ai myit shapyaw kumhpa, zwe su ngu ai hpang jahtum pandung shang ai kumhpa, hte lagaw din (soccer) ginsup poi ni hta san seng dik kumhhpa ngu nna kumhpa amyu myu naw shagrau ma ai. 1988 ning Korea mare e 24 lang ngu na mungkan Olympic ginsup shingjawng poi hta Surinam ngu ai zunlawng mungdan kaji langai mi kaw na kagat shingjawng ninghkrin masha langai mi sha sa du ai. Nambt langai lu ai majaw Ja dazik hpai nna wa mat ai. Shi a mungdan du yang Surinam mungdan hkawhkam wa kabu gara hkalum poi galaw nna bai hkap shagrau ya ai.
Ya prat na hku nga yang Gumhpraw sen tsa lam (sen100-900 lapran) lu ai wa hpe gaw magri dazik, gumhpraw sen hkying lam (sen 1000-9000 lapran) lu ai wa hpe gumhpraw dazik, gumhpraw sen mun lam (sen 10,000 a lahta de) lu ai wa hpe Ja dazik madu sut du ngu shamying ging nga ai. Hpa majaw ta? nga yang gumhpraw sen kaba kahtap nna chye tam ai wa mung tatut sut masa hta magrau grang ai share wangan langai mi rai nga ai.
Hpaji lam hta mung bachelor degree langai mi lu ai wa hpe gaw hpaji wangan (hpaji brang tung) rai nga ai majaw magri dazik ngu shamying mai nga ai. Bachelor degree lahkawng lu ai wa hpe mung magri dazik lahkawng lu ai wa hte shabung mai nga ai. Master degree langai mi lu ai wa hpe gaw Gumhpraw dazik langai mi lu ai hte shabung mai nga ai. Hpa majaw nga yang master ngu ai gaw Madu ngu ai rai nga ai. Master degree lahkawng lu ai wa hpe gaw Gumhpraw dazik lahkawng lu ai wa hte shabung mai nga ai. Dai hte maren Doctorate degree hpe Ja dazik hte shabung mai nga ai. Ya prat hta gaw lagaw din bawlung(soccer) ginsup ninghkrin ni hpe mung PhD shagrau na nga ai n rai ni?
Anhte shada n shagrau hkat yang kaga masha ni kadai sa shagrau na kun? Ginsup shing jawng poi shang ai ni gaw magri dazik hte sha n mai myit dik ai hte maren, ja gumhpraw tam ai ni mung moi prat tinang a dum nta masha ni sha na matu bum yi loi li galaw sha ai zawn, kaji kajaw sha n tam nna myit dik nga ai hku n re ai sha, masha law law hpe bungli jaw nna pawn ba sharawt lu ai sut arang madu byin tai hkra sen gumhpraw mun sen lam kahtap nna billionnaires, trillionnares sut madu ngu ai lahkam de shanang sa wa ra ai. Hpaji tam ai ni mung bachelor degree, master degree ni hte sha myit n dik nga ai sha, mungkan masha ni hpe lam woi lu ai madang du hkra hpaji kaba hpe shakut shakat sharin la ra nga ai.
Hpaji janmau gaw mungdan langai mi a kata na gumhpraw(currency) hte bung nga ai. Myen gunmhpraw gaw Myen asuya a up hkang ai daru magam npu e manu dan nga ai. Dai hte maren Miwa gumhpraw mung Miwa gumsan mungdan kata e jai sha mai nga ai. Thai gumhpraw mung Thai hkawhkam mungdan kata e n dut n dang jai sha mai nga ai. Gumhpraw maisau pa ntsa Ks 1000 ngu nna ka da ai shaloi dai gunmhpraw je pa gaw lap 1000 hte ging dan ai arung arai hpe mari la lu ai manu rawng nga ai. Dai gumhpraw a shingdu de dai gumhpraw hpe shapraw dat ai mung up asuya langai mi amahkam lit la ai majaw ka shakap da ai daram manu dan ai rai nga ai. Dai asuya lit n la sai ngu nadau dat ai ahkying aten kaw na dai unhpraw maisau je pa gaw hpa manu n dan ai maisau langai mi sha tai mat ai. Moi Japan majan prat hta Japan n majan sum mat ai hte rau, Japan asuya a daru magam (authority) hkoi mat ai majaw Japan gumhpraw ni hpa manu n dan ai maisau hkyep ni tai mat ai rai nga ai. Myen mung dan asuya mung British Commonwealth kaw na pru mat ai shaloi Myen gumhpraw hpe maigan mungdan ni hta n mai jai sha mat wa sai. American Dollar gaw dai ni mungkan mungdan shara shagu hta manu dan nga ai. Hpa majaw ta? nga yang American asuya a daru magam shara shagu ka-up nga ai majaw rai nga ai. American gumhpraw hpe mung American mungdan a jinghku mungdan ni hta n dut n dang ja sha mai nga ai. Ga shadawn Cambodia mung dan hte Cambodia gumhpraw mung mai jaw ai. Thai gumhpraw mung mai jai ai. American gumhpraw mung mai jai ai. Lam makau hkan na lusha seng ni hta mung mai jai ai. American mungdan hte n htuk hkat ai mungdan ni hta chyawm gaw American Dollar hpai ai masha hpe htawng rim bang kun? shing n rai si ari du hkra pyi jaw kun? rai chye ma ai.
Dai hte maren, mungkan hpaji janmau degree ni mung shi na hte shi manu dan nga ma ai. Bukdak hpunggyi ni a bwe lakmat amyu myu mung Bukda nawku hpung masha ni a matu manu dan nna hkungga shagrau nga ma ai. Hkristan nawku hpung amyu myu kaw na shagrau ai hpaji janmau degree ni mung shi shara hte shi shara manu dan nga ai. Ga shadawn: Conservative Theological wings de na hpaji degree ni gaw Conservative churches a matu manu dan nna hkap la jai lang nga ma ai. Liberal theological wings na hpaji janmau ni hpe mung liberal nawku hpung ni hta manu shadan nna jai lang nga ma ai. Ecumenical wings na hpaji janmau ni mung ecumenical circle hta manu dan nga ai. Rai tim, Bukda hpunggyi hpaji janmau gaw Hkristan nawku hpung hta manu n dan ai hte maren, Hkristan makam masham na PhD degree mung Bukda nawku htung hkan ai hpung masha ni a matu manu n dan nga ai. Myen mung kata e moi sasan jawng na atan hpe Asuya jawng na shagrit ai zawn, sasana jawng ni mung asutya jawng na hpaji hpe langu si pa hte galai lu ai ngu tsun ma ai. Ya prat hta mung Uropa mungdan nkau mi gaw American dakkasu ni kaw na shagrau ai hpaji janmau degree ni hpe nau manu n shadan ai zawn ngu nga ma ai. Shagrau dazik ni mung shi prat hte shi manu dan nga ma ai. Philippines mungdan Manila mare kaba na bus(jeepnie) nkau mi hta " Badges are not honoured" nga nna ka da ai hpe mu hti nngai. Dai gaw, dazik ni nau law nna manu dan ai lam shi shara hte shi limit nga ai hpe madun ai rai nga ai. Moi shawng de America mungdan hte awng lakmat hte shagrau dazik nau law wa ai majaw, ai n kam ai Cynic masha langa mi ndai hku tsun ai: "If you present a certificate and a red badge, an American will join any group," (Lakmat hte dazik aahkyeng she shagrau yang American wa gaw gara hpung tim shang na re) ngu ai rai nga ai.
Anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a matu gaw hpa lam hta mung naw hpang hkrat nga ga ai majaw, nau wa mi lata nga na n mai ai. Lu la mai ai yawng hpe shakut shakat di la da ra na re. Lu la wa ai hpaji hpe gaw tinang a buga ginra hta hkan nna jai lang ai hta madung na rai nga ai. Masha shagu mung hpaji matut sharin na ahkaw ahkang lu mai ai n rai. Maigan du nna hpaji matut sharin na ahkang lu ai ni gaw Magri dazik, Gumhpraw dazik ni hte sha myit n dik dum nga ai sha Ja dazik ni hpe shakut la ra ai. Tinang a matu BA, BSc lu jang ram sai, MA, MSc lu jang ram sai, n ngu ai sha DMin, DMiss, EdD, LLD, PhD, DD, DLitt, DHL, DRE, kahtap nna sharin la ra ai. America na Princeton Dakkasu hta doctorate degree kru hpra lu ai sara kaba lahkawng nga ai dai jawng na catalogue hta mu lu ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni hta hpaji jan mau Ja dazik law law lu ai hpaji munu ni law law paw pru wa u ga.
Ginsup shingjawng poi ni hta nambat masum lu ai ni hpe Magri dazik, nambat lahkawng lu ai ni hpe Gumhpraw dazik, nambat langai lu ai ni hpe Ja dazik shagrau chye ma ai. Dai kumhpa ni hta kaga compensation prize ngu ai myit shapyaw kumhpa, zwe su ngu ai hpang jahtum pandung shang ai kumhpa, hte lagaw din (soccer) ginsup poi ni hta san seng dik kumhhpa ngu nna kumhpa amyu myu naw shagrau ma ai. 1988 ning Korea mare e 24 lang ngu na mungkan Olympic ginsup shingjawng poi hta Surinam ngu ai zunlawng mungdan kaji langai mi kaw na kagat shingjawng ninghkrin masha langai mi sha sa du ai. Nambt langai lu ai majaw Ja dazik hpai nna wa mat ai. Shi a mungdan du yang Surinam mungdan hkawhkam wa kabu gara hkalum poi galaw nna bai hkap shagrau ya ai.
Ya prat na hku nga yang Gumhpraw sen tsa lam (sen100-900 lapran) lu ai wa hpe gaw magri dazik, gumhpraw sen hkying lam (sen 1000-9000 lapran) lu ai wa hpe gumhpraw dazik, gumhpraw sen mun lam (sen 10,000 a lahta de) lu ai wa hpe Ja dazik madu sut du ngu shamying ging nga ai. Hpa majaw ta? nga yang gumhpraw sen kaba kahtap nna chye tam ai wa mung tatut sut masa hta magrau grang ai share wangan langai mi rai nga ai.
Hpaji lam hta mung bachelor degree langai mi lu ai wa hpe gaw hpaji wangan (hpaji brang tung) rai nga ai majaw magri dazik ngu shamying mai nga ai. Bachelor degree lahkawng lu ai wa hpe mung magri dazik lahkawng lu ai wa hte shabung mai nga ai. Master degree langai mi lu ai wa hpe gaw Gumhpraw dazik langai mi lu ai hte shabung mai nga ai. Hpa majaw nga yang master ngu ai gaw Madu ngu ai rai nga ai. Master degree lahkawng lu ai wa hpe gaw Gumhpraw dazik lahkawng lu ai wa hte shabung mai nga ai. Dai hte maren Doctorate degree hpe Ja dazik hte shabung mai nga ai. Ya prat hta gaw lagaw din bawlung(soccer) ginsup ninghkrin ni hpe mung PhD shagrau na nga ai n rai ni?
Anhte shada n shagrau hkat yang kaga masha ni kadai sa shagrau na kun? Ginsup shing jawng poi shang ai ni gaw magri dazik hte sha n mai myit dik ai hte maren, ja gumhpraw tam ai ni mung moi prat tinang a dum nta masha ni sha na matu bum yi loi li galaw sha ai zawn, kaji kajaw sha n tam nna myit dik nga ai hku n re ai sha, masha law law hpe bungli jaw nna pawn ba sharawt lu ai sut arang madu byin tai hkra sen gumhpraw mun sen lam kahtap nna billionnaires, trillionnares sut madu ngu ai lahkam de shanang sa wa ra ai. Hpaji tam ai ni mung bachelor degree, master degree ni hte sha myit n dik nga ai sha, mungkan masha ni hpe lam woi lu ai madang du hkra hpaji kaba hpe shakut shakat sharin la ra nga ai.
Hpaji janmau gaw mungdan langai mi a kata na gumhpraw(currency) hte bung nga ai. Myen gunmhpraw gaw Myen asuya a up hkang ai daru magam npu e manu dan nga ai. Dai hte maren Miwa gumhpraw mung Miwa gumsan mungdan kata e jai sha mai nga ai. Thai gumhpraw mung Thai hkawhkam mungdan kata e n dut n dang jai sha mai nga ai. Gumhpraw maisau pa ntsa Ks 1000 ngu nna ka da ai shaloi dai gunmhpraw je pa gaw lap 1000 hte ging dan ai arung arai hpe mari la lu ai manu rawng nga ai. Dai gumhpraw a shingdu de dai gumhpraw hpe shapraw dat ai mung up asuya langai mi amahkam lit la ai majaw ka shakap da ai daram manu dan ai rai nga ai. Dai asuya lit n la sai ngu nadau dat ai ahkying aten kaw na dai unhpraw maisau je pa gaw hpa manu n dan ai maisau langai mi sha tai mat ai. Moi Japan majan prat hta Japan n majan sum mat ai hte rau, Japan asuya a daru magam (authority) hkoi mat ai majaw Japan gumhpraw ni hpa manu n dan ai maisau hkyep ni tai mat ai rai nga ai. Myen mung dan asuya mung British Commonwealth kaw na pru mat ai shaloi Myen gumhpraw hpe maigan mungdan ni hta n mai jai sha mat wa sai. American Dollar gaw dai ni mungkan mungdan shara shagu hta manu dan nga ai. Hpa majaw ta? nga yang American asuya a daru magam shara shagu ka-up nga ai majaw rai nga ai. American gumhpraw hpe mung American mungdan a jinghku mungdan ni hta n dut n dang ja sha mai nga ai. Ga shadawn Cambodia mung dan hte Cambodia gumhpraw mung mai jaw ai. Thai gumhpraw mung mai jai ai. American gumhpraw mung mai jai ai. Lam makau hkan na lusha seng ni hta mung mai jai ai. American mungdan hte n htuk hkat ai mungdan ni hta chyawm gaw American Dollar hpai ai masha hpe htawng rim bang kun? shing n rai si ari du hkra pyi jaw kun? rai chye ma ai.
Dai hte maren, mungkan hpaji janmau degree ni mung shi na hte shi manu dan nga ma ai. Bukdak hpunggyi ni a bwe lakmat amyu myu mung Bukda nawku hpung masha ni a matu manu dan nna hkungga shagrau nga ma ai. Hkristan nawku hpung amyu myu kaw na shagrau ai hpaji janmau degree ni mung shi shara hte shi shara manu dan nga ai. Ga shadawn: Conservative Theological wings de na hpaji degree ni gaw Conservative churches a matu manu dan nna hkap la jai lang nga ma ai. Liberal theological wings na hpaji janmau ni hpe mung liberal nawku hpung ni hta manu shadan nna jai lang nga ma ai. Ecumenical wings na hpaji janmau ni mung ecumenical circle hta manu dan nga ai. Rai tim, Bukda hpunggyi hpaji janmau gaw Hkristan nawku hpung hta manu n dan ai hte maren, Hkristan makam masham na PhD degree mung Bukda nawku htung hkan ai hpung masha ni a matu manu n dan nga ai. Myen mung kata e moi sasan jawng na atan hpe Asuya jawng na shagrit ai zawn, sasana jawng ni mung asutya jawng na hpaji hpe langu si pa hte galai lu ai ngu tsun ma ai. Ya prat hta mung Uropa mungdan nkau mi gaw American dakkasu ni kaw na shagrau ai hpaji janmau degree ni hpe nau manu n shadan ai zawn ngu nga ma ai. Shagrau dazik ni mung shi prat hte shi manu dan nga ma ai. Philippines mungdan Manila mare kaba na bus(jeepnie) nkau mi hta " Badges are not honoured" nga nna ka da ai hpe mu hti nngai. Dai gaw, dazik ni nau law nna manu dan ai lam shi shara hte shi limit nga ai hpe madun ai rai nga ai. Moi shawng de America mungdan hte awng lakmat hte shagrau dazik nau law wa ai majaw, ai n kam ai Cynic masha langa mi ndai hku tsun ai: "If you present a certificate and a red badge, an American will join any group," (Lakmat hte dazik aahkyeng she shagrau yang American wa gaw gara hpung tim shang na re) ngu ai rai nga ai.
Anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a matu gaw hpa lam hta mung naw hpang hkrat nga ga ai majaw, nau wa mi lata nga na n mai ai. Lu la mai ai yawng hpe shakut shakat di la da ra na re. Lu la wa ai hpaji hpe gaw tinang a buga ginra hta hkan nna jai lang ai hta madung na rai nga ai. Masha shagu mung hpaji matut sharin na ahkaw ahkang lu mai ai n rai. Maigan du nna hpaji matut sharin na ahkang lu ai ni gaw Magri dazik, Gumhpraw dazik ni hte sha myit n dik dum nga ai sha Ja dazik ni hpe shakut la ra ai. Tinang a matu BA, BSc lu jang ram sai, MA, MSc lu jang ram sai, n ngu ai sha DMin, DMiss, EdD, LLD, PhD, DD, DLitt, DHL, DRE, kahtap nna sharin la ra ai. America na Princeton Dakkasu hta doctorate degree kru hpra lu ai sara kaba lahkawng nga ai dai jawng na catalogue hta mu lu ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni hta hpaji jan mau Ja dazik law law lu ai hpaji munu ni law law paw pru wa u ga.
HPAJI PRAT
Ka ai- Dr. Kha Lum
Moi anhte a ji woi ji wa ni gaw bum yi galaw sha ma ai. Mung du ni a nta hta lai nna kaga daroi darat ni gaw laning mi na mam laning mi tawnghkra n lu sha ai law ai majaw lanam ta du yang, nai htu sha, n-gawng(hkainu) sha, laisi krau sha nna lanam shalawt ai gaw shaning shagu ngu na daram rai nga ai. Jaugawng gawng, nga hkan sha, nam u hkam sha ai ni mung kalang lang hpa n lu sha ai rai nga ai. Hpaga yumga kun rai shatai na daram kadai mung n galaw shapraw lu ma ai.
Pa ga de du nna Sam amyu masha ni hte kanawn wa ai shaloi Wunpawng sha nkau mi hkau hting hkauna hte sun galaw sha chywe wa ai. Rai tim, maigan de dut sha na daram n lu galaw ma ai. Dai majaw ginhtawng htawng jang ri gawng, lam kuli galaw nna gumhpraw tam ma ai. Sharaw hpyi, chyhkyi hpyi, ya laswi, sharaw kyau ni galaw dut ma ai. Rai tim amyu shas yawng hpe bau u na daram n byin ma ai. Miwa hkra hte ni ai Zaiwa, Ngochang mashani gaw lawze gumra hte ndai hkran wora hkran hpaga ga sha chye ma ai. Raio tim, amyu sha yawng hpe pawn ba sharaw na daram hpaga lauban n nga ma ai. Myen hkawhkam hte Inglik du magam ni kaw hpyen shang, rung amu galaw nna chjyang sha lai wa ai ni mung tinang a dinghku hte makyin jinghku ni a matu daram hta jan nna nau wa n daw jau lu ma ai. Langai mi gaw nga ai. Mungkan ntsa e, Kachin State ngu ai Jinghpaw mungdaw hpe lu hkra jawm shakut nna hpyi da lu ai gaw chyeju n mai malap na ga ai. Rai tim, buga lu ai hte sha kan hkru ai n rai. Buga madu ni gaw jahpawt shana shat sha na pyi yak yak rai nga yang, tsi jahpu pyi n lu rai matsan nhkun sung nga yang, anga ai maigan masha ni she jaw sha nga ai hpe tatut mu mada ga ai. Dai majaw gumgai dingla ni hpe chyawm gaw kaning ngu hpaji n chye jaw sai. Aprat asak naw ram ai kasu kasha ni hpe yi bai n hkyen sha na matu,"Ma ni e, shanghkawp hte chye ai hta ballpen hte chye ai mahtang grau kaja ai yaw," ngu tsun mayu ai.
N-gun katsing hte marai 100 galaw na amu hpe hpaji hte, jak hte rai yang marai langai mi sha galaw kau nga ai. Dai majaw hpaji n chye, sutgan aarang nlu, jak n lang ai masha ni lani hte lani bungli n lu mat wa sai. Mahsa 100 galaw ai bungli hpe masha langai mi sha galaw jang ngam ai marai 99 bungli n lu mat sai. Yi bai hkyen sha na ngu yang Asuya ni company de garan dut shsa kau sai majaw moi nu wa ni yi hkyen sha ai shara de yi wa hkyen yang htawng rawng na rai nga ai. Moi nu wa ni madim jun sha ai shara mung sut madu ni garan dut sha kau sai majaw bahkyi ga kajai, hkatsu chyahkan pyi n mai hta sha sai. Majoi shingra de bai wa na ngu yang Mongolia she rai mat sai. Lawt lam langai mi nga ai. Shinggyim mmashs gaw shaning hkying kade hpang hkrat tim hpaji sharin yang ban mi hte chye chyang kunghpan wa nna masah lahkam hpe dep lu ai. Sang daw yang, BC 3500 hkan nna chye chyang kung hpan sai Miwa, Kala(India), Babelon(Iraq), Egypt amayu masha ni hpe dep lu ai. Pyi lai kau lu ai.
Hpaji lakang lung yang mahkrum jaw ra ai. N rai yang majoi mi aten shama nna hpa akyu n pru chye ai. Tan kade chye yang dai hte gingdan ai amu hpa baw galaw na ngu ai myit madung rawng ra ai. Moi 1960 jan 1970 jan dakkasu jawngma langai mi tsun ai. Ngai gaw BA awng jang myit dik sai. BA sha awng jang gaw bum yi galaw sha tim rai sai, nga nna tsun ai. Bum yi galaw sha na rai yang hpa la mi 4 ning tup dakkasu lung nna taen shama, gumhpraw jahtum hkawm n ra na re. Dai wa ya kanang du sai kun n chye ai. Kani lu nna si mat sai zawn nga ai. Ndai Zawn hpaji kaba sharin la nna hpa asung n jashawn ai mashani grai lahpawt hpa rai nga ai. Dai majaw tinang hte htap htuk ai, myit lawm ai, kung kyang ai kanbau bungli hta hkan nna tinang a buga, tinang a aprat hta akyu rawng na hpaji hpe sharin mahkawng la chye ra ai. Nkau mi gaw,"E...Myen mung na degree gaw hpa chye ai ni hpe majoi jaw ai degree wa re," nga nna stun jahpoi chye ma ai. Hpa n chye tim mungdan asuya langai mi jaw ai degree re ai majaw maigan de du ai shaloi,"Ngai ndaai awng da ai," ngu nna madun dan na lakmat(credential) mai byin ai.
Degree shawng lu ai hpang shinggan de sharin la nna galaw lu galaw sha chhye ra ga ai.
Myen mung kata e KG 2 ning, Jawng kaji laning mi, tan 10 du hkra 10 ning ning ngut ai hpang College(Hkawlik) dakkasu de shang lu ai. Kaga maigan mungdan nkau mi hta jawng kaji lung ai shaning kaw na sawn ai majaw tan 12 awng ai hpang College shang na sanpoi htai lu ai. Jawng lung shaning hku sawn yang nau n shai ai. College n kam sa yang, shing n rai cololege shang san poi (entrance exam) n awng yang, kan bau bungli sharin ya ai professional jawng amyu myu de mai sa ai. Dai awng lakmat ni hpe Cetificate of Completeion rai rai, Diploma rai rai shamying nna jaw ma ai. Ga shadawn: Dip. Linguistics, Dip.Theol(Diploma in Theology),DMS(Diploma in Mission Studies), Dip.Min(Diploma in Ministry), CTh(Certificate in Thelogy),GTh(Graduate in Theology), LTh(Licentiate in Theology), DipTh(Diploma in Theology), Dipploma in Nursing, Diploma in Hotel Managegement, Diploma in Tourism, Diploma in Islamic Studies, zawn re ai rai nga ai. College nnan lung ai ni a atan hpe uundergraduate studies program ngu ma ai. mali ning lung ra ai. Mungdan nkau mi hta college 2 ning lung ngut jang awng lakmat amyu mi jaw ma ai. USA hta gaw AA(Associate of Arts) ngu ai lakmat jaw ma ai. mali ning awng la sai ni hpe gaw tinang la ai Major subject hta hkan nna first degree ngu ai Bachelor degree janmau shagrau ma ai. Ga shadaw: BA(Bachelor of Arts), BSc or BS(Bachelor of Science,BE(Bachelor of Engineering),BAg or BSc (Agri)hkai sum hpaji, LLB(Bachelor of Laws) Upadi tara masa hpaji, BLitt(Bachelor of Letters), BEd(Bachelor of Education), BTh(Bachelor of Theology),BARS(Bachelor of Arts in Religious Studies), BBA(Bachelor of Business Administration, BMus(Bachelor of Music), zawn re ai hpaji jan mauni rai nga ai. Bachelor ngu ai gaw hpaji brang tung brang la ngu ai rai nna mungkan hpaji hta kung sai ngu tsun mayu ai rai nga ai. Bachelor degree hkrai rrai tim langai hte langai manu n bung nga ai. Sharin la ai aten ni mung naw shai nga ai. Ga shadawn MBBS(Bachelor of Medicine and Bachelor of Surgery) tsi hpaji hpe 6 ning 7 ning sharin la nna tsi du(medical doctor) byin wa ai. BEd, BSc(Agri), LLB ni hpe 5 ning sharin ra ai. BRE(Bachelor of Religious Education) hpe mungdfan nkau mi hta Bachelor degree langai ngai lu sai ni 2 ning sharin tim mungdan nkau mi hta tan 10 awng sai ni 3 ning sharin la ma ai. BD(Bacxhelor of Divinity) gaw Bachelor rai tim second degree re ai majaw ya MDiv (Master of Divinity) ngut galai shamying ma ai. BMIn(Bachelor of Ministry) hte BMiss(Bachelor of Missiology) ni gaw laning mi hte shangut la lu ai degtree ni rai nga ai. BPhil(Bachelorof Philosophy) hpe England mungdan dakkasu nkau mi hta laning mi hte shangut la lu ai. Ndai hpaji janmau ni gup la lu jang dai hte gingdan ai bungli ni hta shang gawlaw lu na rai nga ai.
Bachelor degree lu sai hpang matut nna hpaji sharin hpunghjat la na maka kap yang, Master degree hpe sharin la na rai nga ai. Master ngu ai gaw Madu, ngu ai rai nga ai. Hkrak nga yang Master degree lu sai wa gaw masha ni kaw nchyang hkan shang ai hpan n rai sai. Tinang nan bungli hpaw nna masha ni hpe shabrai jaw ai madang rai ra sai.BA awng da ai wa gaw MA(Master of Arts) matut sharin la mai ai. BS or BSc awng da ai wa mung MSc(Master of Science) matut sharin la na rai nga ai. Dai hte maren ME(Master of Engineering), Mdiv(Master of Divinity),MPhil(Masterr of Pholsophy), ME(Master of Engineering), MLitt(Master of Literature), MMSc(Master of Medical Science), MMus(Master of Music), MMiss(Master of Misssiology), MRE(Master of Religious Education),MMin(Master of Ministry), MTh or ThM( or MTheol.(Master of Theology), MEd(Master of Education), MBA(Master of Business Administration), STM(Mater of Sacred Theology) ya prat hta MTS(Master of Theological Studies), LLM(Mater of Laws) zawn re ai degree ni rai nga ma ai. Ndai Master degree ni hpe jawng nkau mi hta kaning mi hte shangut la lu ai. Jawng nkaumi hta 2 ning laman shangut la lu ai. Jawng nkau mi hta 3 ning laman shangut la lu nga ai. Dai gaw jawng a tara hte mung seng ai. Tinang a atsam hta mung hkan ai.
Mater degree hpe amak kaja hte awng la lu sai ni gaw Doctorate degree ngu ai doctoral studies de lahjkam lu na rai nga ai. Dai gaw hpaji munu rai nga ai. Tinang sharin hka ja wa ai hpaji subject hta tsaw dik ai madang na hpaji janmau rai nga ai. Doctor hpaji madang hta gaw kadai mung garai n mu sawk tam da lu ai lam ni, manghkang lama ma a mahtai ni hpe sawk tam gyin shalat ai madang rai nga ai. Mungkan ntsa e ndai madang de sai hpaji ninghkrin ni gaw research ngua ai sawk sagawn bungli amyu myu hpe woi hpaw nna jawng, dakkasu hkan lang na laika textbook ni hpe shapraw ma ai. Mung up asuya ni hpe hpaji jaw ma ai. Ana ahkya amyu myu hpe tsi shamai lau ai tsi mawan ni tam sawk shapraw ya ma ai. Hpaga ymga bungli, nawku hpung manghkang ni hpe hpyan nn mahtai kaja jaw let mungkan masha ni hpe woi awn wsa wa ai rai nga ai. America mungdfan hta ndai zawn re ai hpaji ninghkrin ni hpe bau rem da nna Think Tank ngu shamying ma ai. Hpyan la yak ai laja lana manghkang ni pru jang ndai ni hpe mahtai tam shangun ma ai. Mungdan nkaumi gaw ndai zawn kung kyang nna tinang hta grau chye chyang ai ni hpe hkrit ai majaw gyam sat kau chye ma ai. Nang nau ram ai, anhte kaw hkum lawm nga nna ma ni ginsup ai hta n shalawm ai zawn re ai majaw shabrai kaba jaw nna ndut n dang, wang lu wang lang rai myit sawk shapraw na ahkang jaw ai mungdan kaba ni de ndai hpaji ninghkrin ni hprawng shingbyi mat ai hpe brain drain (Bawnu kayun ai) ngu shamying ma ai. Dai ni USA DVD lottery jaw ai gaw mungkan jut nnaw shagun na hpaji ninghkrin ni shanhte kaw sa wa na matu dawn ai ladat amyu mi mung rai nga ai. Doctorate degree amyu myu nga shajang ma ai. Ga shadawn: PhD(Doctor of Philosophy),LLD(Doctor of Laws), DE(Doctor of Engineering), DBA(Doctor of Business Administration),ThD or DTh or Dr Theol.(Doctor of Theology), EdD(Doctor of Education), DRE(Doctor of Religious Education),DMin(Doctor of Ministry), DMiss(Doctor of Missiology), DLitt or LittD(Doctor of Letters),STD(Doctor of Sacred Theology) ya prat hta sexually transmitted disease hte laika hkum kadun bung ai majaw ndai degree hpe n jaw sai, DPS(Doctor of Pastoral Studies), DBS(Doctor of Biblical Studies),MD(Doctor of Medicine) England mungdan hta ndai hte bung ai FRCS(Fellow of Royal College of Surgeons), DHL(Docor of Humane Letters), DMus(Doctor of Music) ni zawn reai rai nga ai. PhD in Communicatyions, PhD in Nuclear Science, PhD in Buddhist studies, PhD in Islamic studies, ngu nna mayu myu nga ai hte maren PhD in Kachin Studies mung nga mai ai n rai ni??? Maigan du sai Jinghpaw Wunpawng ramma ni hpaji kaba sharin la nna anhte a buga garai shamat kau yang sawk sagawn ai amu lawan wa galaw ga. PhD in Zoology la nna anhte buga na dusat du myeng ni a lam wa sawk shapraw, ka mazing da ga. PhD in Geology la nna anhte buga na nhprang sut rai ni hpe sawk sagawn ai lam galaw ga. PhD in History la nna Wunpawng Myu sha ni a labau hpe sagawn ga. Oral History hpe sawk shapraw ga. PhD in Media and Entertainment la nna(la ma nga yang) Ninggawn wa Magam lamu ga dup ai video sumla hkrung ni, cartoon films ni, shapraw ga. PhD in Medical Science la nna(nga yang) AIDS shamai tsi(hkangse sai mai ai nga ma ai), SARS ana shamai tsi, sawk shapraw lawm ga. PhD in Linguistics sharin la nna Jinghpaw grammar, phonology sha n ga Proto Kachin languages sawk shapraw ga. Dai hta grau nna moi prat dusat dumyeng ni hte ga hkrum ai zawn ya mung dasau damyeng ga byan ya ai hpaji, duasat dumyeng ga gale ai jak(auto-translation machines) ni gyin shalat shapraw ga. Lani mi na nhtoi hta Dr Marip Gam , Dr Lahtaw Krang, Dr Nhkum Naw Mai, Dr Seng Hkawn, Dr Ting Ying, Dr Zuk Dai, Dr Sumlut Tang, Dr Ahpu, Dr Nang Ram, Dr Ah Di, Dr Hkaw Kyang ni ka ai laika buk kaba ni mungkan dakkasu kaba ni alaika dum hkan mara nna, dakkasu jawng gawk hkan sharin ai textbooks laika ni n byin wa na ngu kadai tsun lu a ta?Lani mi n nhtoi hta PhD in Kachin Studies hpe Myitkyina mare kaw mungkan mungdan shara shagu na shanhpraw shan chyang jawng ma ni n sa sharin la na ngu kadai tak tsun lu na rai nga a ta? Lani mi Kachin Scientists ni mung lamu ganghkau jak shagan hpe hkang ai rung gawk kaw n dung lawm lu n angu kadai tsun lu a ta? Kachin professors ni mung mungkan dakkasu kaji kaba ni hta jawng up tai nna hpaji sharin ya ai nhtoi mung du wa na n rai ni?
Moi anhte a ji woi ji wa ni gaw bum yi galaw sha ma ai. Mung du ni a nta hta lai nna kaga daroi darat ni gaw laning mi na mam laning mi tawnghkra n lu sha ai law ai majaw lanam ta du yang, nai htu sha, n-gawng(hkainu) sha, laisi krau sha nna lanam shalawt ai gaw shaning shagu ngu na daram rai nga ai. Jaugawng gawng, nga hkan sha, nam u hkam sha ai ni mung kalang lang hpa n lu sha ai rai nga ai. Hpaga yumga kun rai shatai na daram kadai mung n galaw shapraw lu ma ai.
Pa ga de du nna Sam amyu masha ni hte kanawn wa ai shaloi Wunpawng sha nkau mi hkau hting hkauna hte sun galaw sha chywe wa ai. Rai tim, maigan de dut sha na daram n lu galaw ma ai. Dai majaw ginhtawng htawng jang ri gawng, lam kuli galaw nna gumhpraw tam ma ai. Sharaw hpyi, chyhkyi hpyi, ya laswi, sharaw kyau ni galaw dut ma ai. Rai tim amyu shas yawng hpe bau u na daram n byin ma ai. Miwa hkra hte ni ai Zaiwa, Ngochang mashani gaw lawze gumra hte ndai hkran wora hkran hpaga ga sha chye ma ai. Raio tim, amyu sha yawng hpe pawn ba sharaw na daram hpaga lauban n nga ma ai. Myen hkawhkam hte Inglik du magam ni kaw hpyen shang, rung amu galaw nna chjyang sha lai wa ai ni mung tinang a dinghku hte makyin jinghku ni a matu daram hta jan nna nau wa n daw jau lu ma ai. Langai mi gaw nga ai. Mungkan ntsa e, Kachin State ngu ai Jinghpaw mungdaw hpe lu hkra jawm shakut nna hpyi da lu ai gaw chyeju n mai malap na ga ai. Rai tim, buga lu ai hte sha kan hkru ai n rai. Buga madu ni gaw jahpawt shana shat sha na pyi yak yak rai nga yang, tsi jahpu pyi n lu rai matsan nhkun sung nga yang, anga ai maigan masha ni she jaw sha nga ai hpe tatut mu mada ga ai. Dai majaw gumgai dingla ni hpe chyawm gaw kaning ngu hpaji n chye jaw sai. Aprat asak naw ram ai kasu kasha ni hpe yi bai n hkyen sha na matu,"Ma ni e, shanghkawp hte chye ai hta ballpen hte chye ai mahtang grau kaja ai yaw," ngu tsun mayu ai.
N-gun katsing hte marai 100 galaw na amu hpe hpaji hte, jak hte rai yang marai langai mi sha galaw kau nga ai. Dai majaw hpaji n chye, sutgan aarang nlu, jak n lang ai masha ni lani hte lani bungli n lu mat wa sai. Mahsa 100 galaw ai bungli hpe masha langai mi sha galaw jang ngam ai marai 99 bungli n lu mat sai. Yi bai hkyen sha na ngu yang Asuya ni company de garan dut shsa kau sai majaw moi nu wa ni yi hkyen sha ai shara de yi wa hkyen yang htawng rawng na rai nga ai. Moi nu wa ni madim jun sha ai shara mung sut madu ni garan dut sha kau sai majaw bahkyi ga kajai, hkatsu chyahkan pyi n mai hta sha sai. Majoi shingra de bai wa na ngu yang Mongolia she rai mat sai. Lawt lam langai mi nga ai. Shinggyim mmashs gaw shaning hkying kade hpang hkrat tim hpaji sharin yang ban mi hte chye chyang kunghpan wa nna masah lahkam hpe dep lu ai. Sang daw yang, BC 3500 hkan nna chye chyang kung hpan sai Miwa, Kala(India), Babelon(Iraq), Egypt amayu masha ni hpe dep lu ai. Pyi lai kau lu ai.
Hpaji lakang lung yang mahkrum jaw ra ai. N rai yang majoi mi aten shama nna hpa akyu n pru chye ai. Tan kade chye yang dai hte gingdan ai amu hpa baw galaw na ngu ai myit madung rawng ra ai. Moi 1960 jan 1970 jan dakkasu jawngma langai mi tsun ai. Ngai gaw BA awng jang myit dik sai. BA sha awng jang gaw bum yi galaw sha tim rai sai, nga nna tsun ai. Bum yi galaw sha na rai yang hpa la mi 4 ning tup dakkasu lung nna taen shama, gumhpraw jahtum hkawm n ra na re. Dai wa ya kanang du sai kun n chye ai. Kani lu nna si mat sai zawn nga ai. Ndai Zawn hpaji kaba sharin la nna hpa asung n jashawn ai mashani grai lahpawt hpa rai nga ai. Dai majaw tinang hte htap htuk ai, myit lawm ai, kung kyang ai kanbau bungli hta hkan nna tinang a buga, tinang a aprat hta akyu rawng na hpaji hpe sharin mahkawng la chye ra ai. Nkau mi gaw,"E...Myen mung na degree gaw hpa chye ai ni hpe majoi jaw ai degree wa re," nga nna stun jahpoi chye ma ai. Hpa n chye tim mungdan asuya langai mi jaw ai degree re ai majaw maigan de du ai shaloi,"Ngai ndaai awng da ai," ngu nna madun dan na lakmat(credential) mai byin ai.
Degree shawng lu ai hpang shinggan de sharin la nna galaw lu galaw sha chhye ra ga ai.
Myen mung kata e KG 2 ning, Jawng kaji laning mi, tan 10 du hkra 10 ning ning ngut ai hpang College(Hkawlik) dakkasu de shang lu ai. Kaga maigan mungdan nkau mi hta jawng kaji lung ai shaning kaw na sawn ai majaw tan 12 awng ai hpang College shang na sanpoi htai lu ai. Jawng lung shaning hku sawn yang nau n shai ai. College n kam sa yang, shing n rai cololege shang san poi (entrance exam) n awng yang, kan bau bungli sharin ya ai professional jawng amyu myu de mai sa ai. Dai awng lakmat ni hpe Cetificate of Completeion rai rai, Diploma rai rai shamying nna jaw ma ai. Ga shadawn: Dip. Linguistics, Dip.Theol(Diploma in Theology),DMS(Diploma in Mission Studies), Dip.Min(Diploma in Ministry), CTh(Certificate in Thelogy),GTh(Graduate in Theology), LTh(Licentiate in Theology), DipTh(Diploma in Theology), Dipploma in Nursing, Diploma in Hotel Managegement, Diploma in Tourism, Diploma in Islamic Studies, zawn re ai rai nga ai. College nnan lung ai ni a atan hpe uundergraduate studies program ngu ma ai. mali ning lung ra ai. Mungdan nkau mi hta college 2 ning lung ngut jang awng lakmat amyu mi jaw ma ai. USA hta gaw AA(Associate of Arts) ngu ai lakmat jaw ma ai. mali ning awng la sai ni hpe gaw tinang la ai Major subject hta hkan nna first degree ngu ai Bachelor degree janmau shagrau ma ai. Ga shadaw: BA(Bachelor of Arts), BSc or BS(Bachelor of Science,BE(Bachelor of Engineering),BAg or BSc (Agri)hkai sum hpaji, LLB(Bachelor of Laws) Upadi tara masa hpaji, BLitt(Bachelor of Letters), BEd(Bachelor of Education), BTh(Bachelor of Theology),BARS(Bachelor of Arts in Religious Studies), BBA(Bachelor of Business Administration, BMus(Bachelor of Music), zawn re ai hpaji jan mauni rai nga ai. Bachelor ngu ai gaw hpaji brang tung brang la ngu ai rai nna mungkan hpaji hta kung sai ngu tsun mayu ai rai nga ai. Bachelor degree hkrai rrai tim langai hte langai manu n bung nga ai. Sharin la ai aten ni mung naw shai nga ai. Ga shadawn MBBS(Bachelor of Medicine and Bachelor of Surgery) tsi hpaji hpe 6 ning 7 ning sharin la nna tsi du(medical doctor) byin wa ai. BEd, BSc(Agri), LLB ni hpe 5 ning sharin ra ai. BRE(Bachelor of Religious Education) hpe mungdfan nkau mi hta Bachelor degree langai ngai lu sai ni 2 ning sharin tim mungdan nkau mi hta tan 10 awng sai ni 3 ning sharin la ma ai. BD(Bacxhelor of Divinity) gaw Bachelor rai tim second degree re ai majaw ya MDiv (Master of Divinity) ngut galai shamying ma ai. BMIn(Bachelor of Ministry) hte BMiss(Bachelor of Missiology) ni gaw laning mi hte shangut la lu ai degtree ni rai nga ai. BPhil(Bachelorof Philosophy) hpe England mungdan dakkasu nkau mi hta laning mi hte shangut la lu ai. Ndai hpaji janmau ni gup la lu jang dai hte gingdan ai bungli ni hta shang gawlaw lu na rai nga ai.
Bachelor degree lu sai hpang matut nna hpaji sharin hpunghjat la na maka kap yang, Master degree hpe sharin la na rai nga ai. Master ngu ai gaw Madu, ngu ai rai nga ai. Hkrak nga yang Master degree lu sai wa gaw masha ni kaw nchyang hkan shang ai hpan n rai sai. Tinang nan bungli hpaw nna masha ni hpe shabrai jaw ai madang rai ra sai.BA awng da ai wa gaw MA(Master of Arts) matut sharin la mai ai. BS or BSc awng da ai wa mung MSc(Master of Science) matut sharin la na rai nga ai. Dai hte maren ME(Master of Engineering), Mdiv(Master of Divinity),MPhil(Masterr of Pholsophy), ME(Master of Engineering), MLitt(Master of Literature), MMSc(Master of Medical Science), MMus(Master of Music), MMiss(Master of Misssiology), MRE(Master of Religious Education),MMin(Master of Ministry), MTh or ThM( or MTheol.(Master of Theology), MEd(Master of Education), MBA(Master of Business Administration), STM(Mater of Sacred Theology) ya prat hta MTS(Master of Theological Studies), LLM(Mater of Laws) zawn re ai degree ni rai nga ma ai. Ndai Master degree ni hpe jawng nkau mi hta kaning mi hte shangut la lu ai. Jawng nkaumi hta 2 ning laman shangut la lu ai. Jawng nkau mi hta 3 ning laman shangut la lu nga ai. Dai gaw jawng a tara hte mung seng ai. Tinang a atsam hta mung hkan ai.
Mater degree hpe amak kaja hte awng la lu sai ni gaw Doctorate degree ngu ai doctoral studies de lahjkam lu na rai nga ai. Dai gaw hpaji munu rai nga ai. Tinang sharin hka ja wa ai hpaji subject hta tsaw dik ai madang na hpaji janmau rai nga ai. Doctor hpaji madang hta gaw kadai mung garai n mu sawk tam da lu ai lam ni, manghkang lama ma a mahtai ni hpe sawk tam gyin shalat ai madang rai nga ai. Mungkan ntsa e ndai madang de sai hpaji ninghkrin ni gaw research ngua ai sawk sagawn bungli amyu myu hpe woi hpaw nna jawng, dakkasu hkan lang na laika textbook ni hpe shapraw ma ai. Mung up asuya ni hpe hpaji jaw ma ai. Ana ahkya amyu myu hpe tsi shamai lau ai tsi mawan ni tam sawk shapraw ya ma ai. Hpaga ymga bungli, nawku hpung manghkang ni hpe hpyan nn mahtai kaja jaw let mungkan masha ni hpe woi awn wsa wa ai rai nga ai. America mungdfan hta ndai zawn re ai hpaji ninghkrin ni hpe bau rem da nna Think Tank ngu shamying ma ai. Hpyan la yak ai laja lana manghkang ni pru jang ndai ni hpe mahtai tam shangun ma ai. Mungdan nkaumi gaw ndai zawn kung kyang nna tinang hta grau chye chyang ai ni hpe hkrit ai majaw gyam sat kau chye ma ai. Nang nau ram ai, anhte kaw hkum lawm nga nna ma ni ginsup ai hta n shalawm ai zawn re ai majaw shabrai kaba jaw nna ndut n dang, wang lu wang lang rai myit sawk shapraw na ahkang jaw ai mungdan kaba ni de ndai hpaji ninghkrin ni hprawng shingbyi mat ai hpe brain drain (Bawnu kayun ai) ngu shamying ma ai. Dai ni USA DVD lottery jaw ai gaw mungkan jut nnaw shagun na hpaji ninghkrin ni shanhte kaw sa wa na matu dawn ai ladat amyu mi mung rai nga ai. Doctorate degree amyu myu nga shajang ma ai. Ga shadawn: PhD(Doctor of Philosophy),LLD(Doctor of Laws), DE(Doctor of Engineering), DBA(Doctor of Business Administration),ThD or DTh or Dr Theol.(Doctor of Theology), EdD(Doctor of Education), DRE(Doctor of Religious Education),DMin(Doctor of Ministry), DMiss(Doctor of Missiology), DLitt or LittD(Doctor of Letters),STD(Doctor of Sacred Theology) ya prat hta sexually transmitted disease hte laika hkum kadun bung ai majaw ndai degree hpe n jaw sai, DPS(Doctor of Pastoral Studies), DBS(Doctor of Biblical Studies),MD(Doctor of Medicine) England mungdan hta ndai hte bung ai FRCS(Fellow of Royal College of Surgeons), DHL(Docor of Humane Letters), DMus(Doctor of Music) ni zawn reai rai nga ai. PhD in Communicatyions, PhD in Nuclear Science, PhD in Buddhist studies, PhD in Islamic studies, ngu nna mayu myu nga ai hte maren PhD in Kachin Studies mung nga mai ai n rai ni??? Maigan du sai Jinghpaw Wunpawng ramma ni hpaji kaba sharin la nna anhte a buga garai shamat kau yang sawk sagawn ai amu lawan wa galaw ga. PhD in Zoology la nna anhte buga na dusat du myeng ni a lam wa sawk shapraw, ka mazing da ga. PhD in Geology la nna anhte buga na nhprang sut rai ni hpe sawk sagawn ai lam galaw ga. PhD in History la nna Wunpawng Myu sha ni a labau hpe sagawn ga. Oral History hpe sawk shapraw ga. PhD in Media and Entertainment la nna(la ma nga yang) Ninggawn wa Magam lamu ga dup ai video sumla hkrung ni, cartoon films ni, shapraw ga. PhD in Medical Science la nna(nga yang) AIDS shamai tsi(hkangse sai mai ai nga ma ai), SARS ana shamai tsi, sawk shapraw lawm ga. PhD in Linguistics sharin la nna Jinghpaw grammar, phonology sha n ga Proto Kachin languages sawk shapraw ga. Dai hta grau nna moi prat dusat dumyeng ni hte ga hkrum ai zawn ya mung dasau damyeng ga byan ya ai hpaji, duasat dumyeng ga gale ai jak(auto-translation machines) ni gyin shalat shapraw ga. Lani mi na nhtoi hta Dr Marip Gam , Dr Lahtaw Krang, Dr Nhkum Naw Mai, Dr Seng Hkawn, Dr Ting Ying, Dr Zuk Dai, Dr Sumlut Tang, Dr Ahpu, Dr Nang Ram, Dr Ah Di, Dr Hkaw Kyang ni ka ai laika buk kaba ni mungkan dakkasu kaba ni alaika dum hkan mara nna, dakkasu jawng gawk hkan sharin ai textbooks laika ni n byin wa na ngu kadai tsun lu a ta?Lani mi n nhtoi hta PhD in Kachin Studies hpe Myitkyina mare kaw mungkan mungdan shara shagu na shanhpraw shan chyang jawng ma ni n sa sharin la na ngu kadai tak tsun lu na rai nga a ta? Lani mi Kachin Scientists ni mung lamu ganghkau jak shagan hpe hkang ai rung gawk kaw n dung lawm lu n angu kadai tsun lu a ta? Kachin professors ni mung mungkan dakkasu kaji kaba ni hta jawng up tai nna hpaji sharin ya ai nhtoi mung du wa na n rai ni?
Subscribe to:
Posts (Atom)