Amyusha Shimlam Hkrit Tsang Ra

Ka ai, Naw Kham

Lai wa sai 2009 hta bum kaboi waw ai zawn zawn, mada-ga zawn zawn nga Myen Hpyendu ni a Ngarai Wan bawm (nuclear bomb) gin shapraw na lamang shamu shamawt nga ai hpe DVB kawn shana lai wa sai. DVB kawn shiga shana wa ai, TV hkan sumla hte madun dan ai lam ni hpe mungshawa ni hku nna shiga langai hku sha mu mada yu shalai kau na sai ngu kam ai. Kaja wa nga yang hkrit tsang ra ai lam kaba langai rai nga ai gaw kadai myit dum hkrup na kun?

Myen amyu ni gaw amyu kaba myit hpe galoi mung n shazim kau lu nga ai, No. langai myen empire hpe Ahnawrahta wa gawgap lai wa sai, No. lahkawng myen empire hpe Bayitnawng wa Ayudaya zing ai kaw du hkra gawgap lai wa sai, No. masum myen empire hpe Alawnghpaya U Aung Ze Ya wa gawgap lai wa sai, ya dai ni No. mali myen empire hpe ya up nga ai myendu ni gawgap mayu nga ma ai. N dai lam ni a majaw hpyendap n gun shalaw myen mungdan ting hpyen n gun jahpring Jinghpaw mung de mung shara shagu hpyen n gun jahpring rai bungli law nga ma ai.

Myen du ni shanhte a yupmang hpe jahpring lu na matu dingbai dingna jaw nga ai rawtmalan hpyen hpung n kau ni hpe simsa lam la kau, KNU hte SSA-S ni hpe ngam da di nna, shanhte byin mayu ai yup-mang hpe ngam ngam galaw nga ma ai gaw gara rawt malan hpung ni dum nga ai kun? Amyu sha langai kata na rawtmalan hpyen hpung ni hpe shada ahkawk hkat let a ten shama nga na matu n kau ni hpe ahkaw ahkang power kaji mi shajan jaw kau, n kau ni hpe jarit makawp dap gale kau, n kau ni hpe mare sin dap (pyi-tu-tsit) galaw shangun, BGF proposal ni jaw da, rawtmalan myu tsaw hpyen hpung ni hpe hpa n re ai bungli ni hta shakyin shayup da, maga mi de a ten garawt da nna maga mi de gaw shanhte a htinggrum bungli (secret work) ni hpe awngdang hkra mayun galaw nga ma ai. N dai lam ni hpe dum ra ai.

US gaw 2003 ning hta Iraq mungdan hpe shang kasat sai, 2006 December 30 hta Sadam Hussein hpe Shinggyim Sha Shada Sat nat Mara (crime against humanity) hte jen noi sat kau sai. Ndai zawn re lam ni hpe mu hkrup ai myen du ni gaw shanhte a shimlam a matu hte amyu bawsang ni hpe naw dip da lu na matu, Ngarai Wan Bawm shachyaw nan shachyaw ra mat sai ngu myit la ma ai. Ndai Ngarai Wan Bawm lu madu da sai shani kawn USA hte kaga mungkan na ni shi hpe ga shaga nau n kang na sai. Myen du ni gaw Ngarai Wan Bawm madu da ai Dindung Korea hpe grai nan yu n gun lu nga ai. Dai ni, Dingdung Korea a mungmasa gaw communist-gumshen hpyen dap up ai mungmasa hpe lang nga ai. Lai wa sai 2010 March hta Dingda Korea Hpyen Sanghpaw langai panglai kaw lim mat ai hpe Dingdung Korea ni gap lup kau ai re ngu sawn la ma ai. Sanghpaw n tsa lawm masha 104 kaw na 58 hpe hkye la lu ma ai lam CNN shiga dap kawn shana wa ai. N dai mabyin hpe shiga kaw bang, TV kaw shapoi di ai hta lai nna Dingdung Korea hpe kadai mung hpa n lu deng nga ai. N dai gaw Dingdung Korea hta Ngarai Wan Bawm madu da ai akyu a majaw rai nga ai.

N dai zawn re ai ginlam ni hpe Myen hpyendu ni gaw grai nan yu kasi la nga ai. USA hte kaga maigan ni gaw myen hpe jahkring hkring sha mungdan masha ni hpe n zingri na matu, amyu bawsang ni hte rap rap ra ra nga na matu tsun shadut hkrum nga ai. Ndai zawn n tsa kawn sara sa galaw ai hpe myen gaw kachyi mi mung n ra sharawng nga ai. Dai majaw myen du ni gaw Ngarai Wan Bawm madu da jang USA sha n ga, gara mungdan mung shi hpe sara sa galaw n lu sai ngu myit la ai hte Ngarai Wan Bawm lu gin shalat na matu dakring dalang shakut nga sai hku re.

Myen-Dingdung Korea kanawn mazum lam hpe yu yang, Myen mung de sa lam chyai ai Dingda Korea Gumsan Magam Chun Doo-hwan hpe sat na gyam manghkang shapraw ai Dingdung Korea a akyang a majaw 1983 ning kawn Myen hte Dingdung Korea gaw hku hkau lam hten mat sai, shaning 20 ram na mat ai hpang 2007 April kawn Dingdung Korea hte Myen ni jinghku bai hku hpang wa sai, dai hpang laknak htaw sa ai ngu nawn ai Dingdung Korea Sanghpaw “Kang Nam-1” gaw Yangon hka-daru de 2007 kawn du shang hpang wa sai.

Te Za gaw Russia—Dingdung Korea hte Ngarai Wan Bawm shachyaw na matu bawng ban ai, Yangon hka-daru hta jahkring da ai Dingdung Korea sanghpaw kawn htaw sa wa ai nuclear shachyaw arung arai ni hpe bai htaw lahka la ai lam Tin Min (Te Za a laika buk zing hpang hkan wa) tsun wa ai hpe Desmond Ball ka wa sai.
2009-Aug-1 ya na AFP shiga dap tsun ai, Dingdung Korea gaw myen hpyedu ni hpe 5 ning laman hta Ngarai Wan Bawm (Atomic Bomb) lu shapraw na matu Nuclear jak rung shadun ai lam hta garum nga ai lam ka da nga ai. Sydney Morning Herald shiga kaw tsun ai gaw, Myen Mung dingdung daw Naung Laing ngu ai Bum n pu e Ngarai Wan Bawm shachyaw arung arai ni makoi da ai, hte maga mi de gaw mung shawa lang arai a matu nuclear power hte shachyaw ai jak rung hpe Russia ni garum gaw gap nga ai lam ka da nga ai. Myen du ni tsun ai gaw nuclear bung hkrawng di shadun na lamang gaw tsi rung hta lang na tsi isotope ni hpe shapraw na yaw shada ai re lam tsun nga ai. N dai lam ni hpe Australian National University na Desmond Ball ngu ai zai ladat hka ja professor wa Moe Jo (myen hpyendu dingsa rai na nuclear shachyaw hpyendap kaw lit gun ai wa) kaw na san ka da nga ai. Moe Jo gaw masat yan lahkawng ngu na Russia de nuclear hpaji sharin sa ai marai 75 dat ai hta lawm nna nuclear hpaji sharin na marai 1,000 nga ai lam tsun nga ai.
AFP shiga dap 2002-Jan-22 hta ka ai, Maigan Khit Hkai Ningtau Lithkam Khin Maung Win tsun ai, myen gaw Mungdan Ga-daga Atomic Atsam Uhpung (International Atomic Energy Agency-IAEA) hpe Ngarai Wan Atsam Jakrung gaw gap na, mai kaja ai lam hta jai lang na re lam, shana da sai lam tsun nga ai. Maga mi de yu yang, 1995 December 15 shani Bangkok hta galaw ai Ngarai Wan Bawm n shapraw (Treaty on the Southeast Asia Nuclear Weapon-Free Zone) zuphpawng hta lata mahkret da nga ai.

Khin Maug Win matut tsun ai Jak rung Lang Rai N Gayun na Gasadi (Non-Proliferation Treaty) hpe 1992 ning hta Myen gaw lata mahkret sai lam, mai kaja lam hta jai lang na re lam tsun da nga ai. Mai kaja lam a matu yaw shada ai rai yang nuclear jak rung gaw gap na ahkaw ahkang nga nga ai. Raitim Ngarai Wan Bawm gawgap na ninghkring Pakistan masha lahkawng hpe myen mung de mayun jashawn ai lam gaw shi n tsun nga ai. Laiwa sai shaning IAEA ni Myen Mung de shang sawk sagawn yu yang Myen Mung shim lam tsawm ra yawm taw sai lam tsun nga ai.

Sai Tein Win ( DVB kawn shiga sagawn na shangun da hkrum ai wa, myen hpyen dap kaw major madang re wa, myen hpyen dap engineer hte missile shachyaw ninghkring re ai wa, Russia de missile hpaji sharin ngut nna myen hpyendap hta missile hte nuclear shachyaw na prototype hpe gawgap na lit la galaw ai wa) hpe san da ai hpe Robert Kelley ka da ai lam mung nga nga ai. N dai shiga gaw American nuclear hpungtang hpaji hpung, IAEA director dingsa, Robert Kelley hte DVB shiga gawn Sai Tein Win ni jawng hta ai shiga rai nna 2010 June 3 ya shani dip shapraw ai laika hpe lakap yu yang, ya a ten myen du ni, hkrak re ai Ngarai Wan Bawm shachyaw na formula hpe atsawm n lu gin shalat shi ai, rai tim Ngarai Wan Bawm lu madu na matu uranium htu mahkawng nga ai hte missile lu shachyaw hkra shakut nga ai lam ka da nga ai.

Matut nna German hte pawng ai Singapore na company lahkawng mung jak rung rai ni hpe myen asuya hpe dut jaw nga ai, madung gaw hpaji lam hte hpungtang hpaji sawk sagawn wunkat hta jawngma ni lang na matu yaw shada let dut jaw ai rai nga ai. German ni n tsen ai majaw dat kasa dat nna shanhte dut jaw ai jak rung rai ni hpe sa yu ma ai, jak rung kaba lahkawng shachyaw da ai hpe sa mu ai, rai tim dai jak rung grup yin hta jawngma ni hpe n mu ai hte Dakkasu Jawng mung n mu ma ai, num kasha ni hpe mung n mu ma ai, dat kasa wa matsing hkrup ai gaw jawngla ni hpyen buhpun palawng gaw n hpun ma ai. Raitim DVB ni sumla madun dan ai gaw German dat kasa wa sa du yang dai jawngma ni gaw shawa palawng hpun da nna dat kasa wa wa mat jang hpyen labu palawng bai dagraw ai hpe htawng madun dan nga ai.

1981-June-7 hta Israel majan n bungli F-16A kawn Iraq, Osirak nuclear wan bawm tam jak rung hpe sa jahten kau ga sai. 2007 Sept hta nuclear bawm shapraw ai ngu nawn ai Syria ni a jak rung hpe n bungli hte sa gap jahten kau ya ai, Israel amyusha shimlam a matu rai yang Israel amyu ni n dai hku galaw nga ma ai.

Shaning 10 ning 20 laman hta Ngarai Wan Bawm lu madu hkra shakut nga ai majaw lama na Myendu ni Ngarai Wan Bawm lu madu mat jang, Jinghpaw W.P Amyusha ni shimlam manu mana hkrit tsang ra mat sai, KIO/KIA mi nga tim lachyum n pru mat sana re. Ngarai Wan Bawm gade ram sanam ai ngu hpe Japan ni No.II Mungkan majan a ten hkam sha lai wa ma sai. 1945-August-6, Hiroshima hta kalang, August-9 hta Nagasaki hta kalang ngarai wan bawm jahkrat wa sai. Hiroshima mare sumpum 3 nga ai kaw na sumpum 2 hten za mat ai.

A ten naw nga ai laman lawan wan Amyusha shimlam a matu shajin ra sai. Miwa kahpu ba ni a ga madat nga n mai na sai. Tinang amyusha a shimlam gaw tinang lit la n shajin yang kadai sa lajang ya na i? Anhte amyusha ni zingri hkrum jamjau hkrum nga ai hpe lata tut kadai wa sa garum nga a ta? Tinang a bungli gaw tinang sha galaw ra na re. “Kaihtum de n kap kailang de n kap” re mung masa hpe gaw tawn da kau gring sai ngu mu mada ai law. Myendu ni shanglawt ni hpe 1994 hta gap hkat jahkring woi ai hte maren tinang maga de gaw kaja wa ma hkra jahkring kau ai zawn byin mat nga sai. Raitim myen du ni gaw n dai zawn re simsa ai ten hta ahkaw ahkang kaba la nna shanhte maga de manu mana jahting shajin mat sai gaw kadai myit dum nga ai kun?
Laknak kaba n madu shi yang lawan wan shamawt ra sai ngu tang madun dat ai.

Nsam "mut" ai ni rai kun?

Ka ai - Maran Kaw

Ning pawt
Anhte yawng chye ai hte maren, No. 2 mungkan majan hta, Jew masha wan 6 jan hpe Nazi ni roi rip sat kau ai. Lam amyu myu hku na zingri sat ai. Dai hta, n kaja ai maga hku mying kaba ai langai gaw, "gas chamber" ngu ai "Dinghta Ngarai Gawk" ni rai nga ai. Chyinghka chyip chyip di la da ai gawk kaba kata kaw, si chye ai baw "ngarai nsa" (gas) dat bang dat nna, masha law law hpe loi loi hte lawan ai hku sat ai lam rai nga ai.Mare buga hkan na, Jew rai marai yawng hpe rim la nna, "concentration camp" ngu ai, lusha/tsi mawan n grung ai, bungli hpe laja lana masha hte n bung hkra shangun ai "roi rip bungli dabang" de sa dat ai. Dai "roi rip bungli dabang" hta, jan pru jan shang bungli galaw ra ai. Lu sha kadai mung n grung ai. Grai gawng kya mat ai ni hpe "Dinghta Ngarai Gawk" de gawt bang nna, sat kau ai. Dai "roi rip bungli dabang" ni hta shang wa ai chying hka sha nga nna, pru wa ai chying hka n nga ai. Dai de sa hkrum ai Jew bawng masha ni yawng gaw jahtum e si hkrum na matu re. Ndai gaw anhte yawng chye chyalu rai nga ai, Nazi roi rip bungli dabang a lam n tsa lam rai nga ai.

Bai nna, "roi rip bungli dabang" na Jew bawng masha ni a masa gaw chyip chyap rai, prat a matu hpa myit mada shara nnga ai. Shanhte a asak gaw dai kaw sin ai Nazi hpyen la ni a lata e rai nga ai. Dai masa ni hpe n kam hkam ai majaw, Nazi hpyenla ni hpe gum lang na gaw grau n mai byin ai. Malu masha shakyet da ai hkrum ai majaw lam hkawm ai pyi kading kadang she rai, gara kaw na gumlang na atsam lu na ta? Chyip chyap re ai masa hta hkam mana sha na lam sha nga mat sai. Gai.....dai hku nga yang, ndai masa ni gaw, ya dai ni na anhte Wunpawng sha ni hkrum sha taw nga ai n gun grai ja ai ni a du kyit manat hkrum ai masa ni hte wa jahtuk yu mai na kun? Dai n gun grai ja ai ni, shakyet da sai majaw, anhte Wunpawng sha ni gaw, agru agra rai, hpyi hte n ra sha kap mat sai masha hte bung mat wa sai. Mung masa, amyu masa, htung hking masa ni yawng hta, nsa sa she yak hkra dip manat hkrum sha nga ai. Jew ni mung, dai 'roi rip bungli dabang' nga ai, lamu ga jarit kata kaw nga nga ding sa, Nazi hpyen la ni a lata na lawt lam nnga ai.

Dabang jarit kata na nsam "mut" ai hpung
Dai 'roi rip bungli dabang' kata kaw na masa ni hta anhte nau n chye ai baw lam ni grai law hkra byin lai mat wa sai. "Dinghta Ngarai Gawk" kata hta, si chye ai baw "ngarai nsa" (gas) ni hpe kaja ja ta tut dat bang ai ni gaw, Nazi hpyen la ni nrai, "Jew" masha ni nan re ngu tsun yang mau ma na kun? Lu sha hpe mala la kahti gari sha jaw sha ai kaw, yang yi tawng daw chyen mi sha shajan lu sha sha ngu nna, Nazi hpyen la ni a ningtum ma tai mat ai bawng masha (Jew) ni grai law nga ai ngu yang mau na kun? Kaja ja nga yang, Nazi "roi rip bungli dabang" kata kaw na, shinggyim masha ni a matut mahkai ai lam gaw "roi rip ai wa" (perpertrator) hte "roi rip hkrum ai wa" (victim) ngu ai hpan lahkawng sha nrai nga ai. "Roi rip ai wa" gaw n kaja ai majaw n sam a chyang hte anhte masat yang, "roi rip hkrum ai ni" yawng hpe gaw kaja ai ngu nna nsam "a hpraw" hte masat na kun?

Primo Levi ngu ai Jew laika ka sara wa gaw, Nazi "roi rip bungli dabang" kata kaw, bawng dung lai wa nna, majan kaba ngut ai ten hta gam kaja let bai lawt wa ai wa rai nga ai. Shi gaw "roi rip dabang" kata na nsam "mut" ai hpung ni a lam sak se hkam nga ai. Nazi ni hte pawng nna, dai nsam "mut" ai hpung hta shang lawm sai ni gaw, Nazi ni tsun ai yawng galaw ra sai. Madu amyu hpe sat ai gas nsa mung dat bang ra sai. Bungli n galaw ai makara ni hpe mung kayet ra sai. Ndai "roi rip bungli dabang' hpe anhte a dai ni na Wunpawng wuhpung wuhpawng hte shabung na nga yang, anhte a wu hpawng kata kaw dai zawn n sam "mut" ai hpung ni nga ai i? Amyu sha ni ra sharawng ai lam hpe "ahpraw" ngu nna, hpyen asuya hpe gaw "achyang" ngu sawn yu ga. Mahtai gaw anhte yawng chye chyalu re. Lai wa sai shata ni hta, n gun kaba ai ni a pressure hpe n lu hkam mat nna, jarit sin hpyen dap (Border Guard Force) hpe hkap la kau sai NDA(K) hpung hte, Lasang Awng Wa hpung ni gaw ndai nsam "mut" ai prat hpe a san sha hkam la kau sai. Rai yang, anhte ndai nsam "mut" ai zone de hkrat shang mat ai ni a masa hpe loi bai hka ja yu ga.

Nsam "mut" ai ni
Nsam "mut" ai gaw mut ai sha re. Galoi mung achyang tai mat na gaw nrai nga ai. Dai hte maren, ahpraw mung nrai sai. Shanhte gaw "priviledge" ngu ai yu maya masha ni nlu mai ai ahkaw ahkang ni lu mat wa na re. (Yangyi chyen mi sha pyi shajan lu sha sha, dai gaw ahkaw ahkang rai sai.) Shanhte hku na, ntsa de na, n gun kaba ai ni jaw ai arawng aya (power) kaji kajaw mung mai lu nga ai. Levi tsun ai "roi rip dabang kata" hta sin ai Nazi hpyenla ni a ningtum ma tai ai Jew masha ni gaw shahte lu tawn ai power kaji sha rai tim, dai hpe grai kabu gara hte jai lang ai. "Auschwitz roi rip bungli dabang" kaw ndai zawn re, n sam "mut" ai hpung ni hpe "The Special squards" ni ngu nna, hpung hpaw da ya ai. Dai "The Special Squards" kaw shang lawm ai Jew (malawng) bawng masha 700-1000 lapran ayan nga ai (Auschwitz kaw bawng dung ai masha chyarang a 90-95% gaw Jew re). Shanhte galaw ra ai bungli gaw, "dinghta ngarai gawk" hta "ngarai nsa" (gas) dat bang ai. Amu ngut ai hpang, mang ni hta ai, mang kaw kap ai ja wa ni lahkawn ai. Dai gawk de rai n shang shi yang, sumpum da ai bawng masha ni a arung arai ni kaw nna, kaja ai ngam ai ni Nazi ni a matu mahkawng ya ai. Nazi hpyen la ni shangun ai hpa mung galaw ra ai. "Special squard" kaw shang lawm ai ni law malawng gaw, manang ni a ntsa e ka up lu ai ahkaw ahkawng (power) hpe ra ai ni, shawng de dip da hkrum ai (sh), shinggyim wuhpawng hta shara nlu, myiman nlu ai hku na nga lai wa sai masha ni rai nga ai hpe Levi tsun da nga ai. Dai majaw ndai nsam "mut" ai kata de shang mat ai ni gaw, n gun kaba ai ni a pressure hpe n lu hkam ai majaw sha nrai, "previledge" ngu ai, manang wa hta jan ai ahkaw ahkang hpe lu mayu ai ni, shawng de wuhpung wuhpawng a shara jaw ai n hkrum lai wa ai ni mung mai byin nga lu ai. Anhte Wunpawng wuhpung wuhpawng kaw mung ya BGF hpe hkap la kau sai hpung ni sha nrai, pressure a majaw mi rai rai, ahkaw ahkang shajan ra marin ai majaw mi rai rai, hpyen wa hte pawng mat ai masha ding hkrai ni mung shawng de grai nga lai wa sai. Ya mung naw nga nga ding yang re.

Kade mara ta?
Dai hku nga yang anhte gaw dai "Special Squards" ni hpe, arawng aya ra marin ai ni, tinang amyu hpe tinang nyet kau ai ni ngu nna, mara shagun na kun? Tinang nan shanhte a shara kaw n shang yu ai, shanhte hkrum sha nga ai pressure ni hpe n hkrum kadup yu ai sha shanhte a akyang lai len (moral) hpe, je yang (judge) na matu Levi myit n hkrum nga ai. Teng sha nga yang, n dai hku manghkang ni shabyin ai yawng a ningpawt rai nga ai, "Gumshem uphkang ai hkrang" (structure of the toralitarian state) gaw ndai lam hte seng nna, lit nga dik re ai lam Levi tsun da nga ai. "Daru magam (power)" mung shawa kaw nnga ai sha, marai 1-2 a lata kaw sha manat tawn da ai rai yang, "jan ai ahkaw ahkang (privilege)" gaw paw pru wa chyalu rai nna, dai hpe hkan shachyut ai masha hpan mung nga chyalu re ai lam tsun da nga ai. Ndai gaw "Roi rip bungli dabang" kaw sha n rai, gara wuhpung wuhpawng kaw mung mai nga nga ai. "utopia" ngu ai kaja ta tut nnga ai "shingran wuhpung wuhpawng" hkan sha nnga ai lam Levi tsun da ai.

"mut" ai ni a prat mung n loi la nga ai
Langai mi anhte matsing ra ai gaw, "mut" ai zone de shang mat nna, manang wa hta jan ai ahkaw ahkang loi li lu jai lang tim, "mut" ai ni a prat gaw tsep kawp pyaw lu ai nrai nga ai. Mi tsun ai hte maren "Roi rip dabang" kata hta shang wa ai chying hka sha nga nna, pru wa ai chying hka nnga ai. "The Special Squards" ni mung si ra na sha re. Grau nna sawng ai gaw, dai Nazi "roi rip bungli dabang" ni hpe "Gumhpawm hpyen hpung (the allied forces)" ni shang zing ai. "Gumhpawm hpyen hpung" ni No 2 mungkan majan dang nna, Nazi ni majan sum ai. Nazi, hpyen bu/hpyenla law law "mung kan mung hpawm tara rung" (internation court) hta je yang hkrum sai. Dai ten hta, nsi nna ngam nga ai "The Special Squards" hta shang lawm ai hpung ni mung n lawt nga lu ai. Ndai hpe NDA(K), KDA, Lasang Awng Wa hpung ni chye na hkam la ra nga ai.


"mut" ai madang kaga grai naw nga ai.
Rai ti mung, dai hku je yang hkrum ai hta, jahtum e, mara nnga lawt mat ai "Special Squards" malawm n kau mi mung nga nga ma ai. Dai ni gaw kaning re ai ni rai ta? "Roi rip bungli dabang" kata "Special squard" hpung kaw shang lawm nna, Nazi ni a rung mazing ning tum ma (clerk) amu sha ang hkrum ai ni n kau gaw, dai "roi rip dabang" kata hta, shim da ai information ni hpe chye lu na ahkang lu ma ai. Dai hpe amyat htuk nna, tinang a manaw manang (yu maya masha) ni hpe garum ai lam ni galaw ai. Tsun ga nga yang, tinang lu tawn da ai ahkaw ahkang hpe kaja ai hku jai lang ai ni rai nga ma ai. Shanhte gaw, nsam "mut" ai "Special Squard" rai tim, shanhte a "mut" ai shadang gaw ahkaw ahkang hpe jum tek mayu nna, tinang a manaw manang, amyu sha ni hpe roi rip ai ni hte ninghtan shai nga ai. Ndai masa hpe anhte a Wunpawng wuhpung wuhpawng hte bai jahtuk dat yu ga.

KIO a masa
Sawn yu ga nga yang, anhte Wunpawng mung masa hpung ni gaw hpyen asuya hte cease-fire agreement galaw ai 1993/94 hkan kaw n na "chyamut" ni byin mat ai ngu mai tsun nga ai. Ga shadawn, KIO ni myen hpyen du ni hte arau lu sha sha ai, Golf arau kayet ai. Rai tim, maga mi de gaw hpyen n gun shajat ai, ramma ni hpe hpyen hpaji sharin ya ai, mung masa pang dung a ru di, Pang lung ga sadi hpe ja ja manat da ai. Ndai lam ni gaw n gun kaba ai hpyen asuya wa nra ai baw "hpraw" ai shamu shamawt lam ni rai nga ai. Dai hta n ga, Jinghpaw mung daw (Kachin State) a mung masa du hkra ladaw gaw KIO hte hpyen asuya a matut mahkai lam kaw grai shamyet shanat nga ai. Sawn yu ga nga yang, KIO gaw 1994 kaw nna,2008 du hkra Jinghpaw mungdaw a mungmasa joi jang hpe lapran kaw zim hkra shara ya ai lam ni nga wa sai. Dai lam gaw, ndai hku rai nga ai.

Mung shawa gaw, "ahpraw" rai nna, shanhte a ra sharawng ai lam yawng gaw hpyen asuya (nsam "a chyang") hte n htan shai ai hkrai rai nga ai. KIO hku nna hpyen asuya hte tsep kawp nhtan shai ai hte, mung shawa hte bung ai "a hpraw" nsam galai na hpe mung shawa grai ra ai (KNU a lai). KNO ni mung ndai masa hkan nga ai. Rai tim, shanhte gaw "Gumshem daru magam" a jarit shinggan de nga ai ni re ai majaw, pressure nnga ai. Wang lu wang lang hpraw mayu ai ram mai hpraw nga lu ai. KIO gaw "Gumshem daru magam" a jarit kata kaw nga ai majaw mung shawa ra ai n sam "a hpraw" hpe dagraw na nga yang, myen hpyen asuya hte di di myi man hkrum, hkrum katut ra sai. Myen hpyen asuya gaw n gun grai kaba ai majaw, hpa mung shabyin lu ai. Shanhte a lailen langai mi gaw, shanhte hte kanawn mazum taw nga ai ni, shanhte ra ai hku nrai wa yang, mung shawa hpe dingbai dingna jaw ai. Ga shadawn, Jinghpaw mungdaw a gunrai chyai ai lam hta, Miwa mung hte hpaga yumga galaw ai, Laiza-Myitkyina maw daw lam gaw grai ahkyak ai. Myen hpyen ni a loi sha galaw lu ai lam gaw dai mawdaw lam hta gunrai htaw sa lam shayak kau na lam sha rai nga ai. Dai mawdaw lam hpe machyu nna, kan bau ai ni, dai lam hku htaw shalai ai kun rai hta machyu nga ai shawa daw tsa ni a nga pra lam ni yak hkak wa na lam ni hpe tau ai majaw KIO gaw nmai "hpraw" nga ai lam ni nga nga sai. (Ndai maw daw lam ai ahkyak ai lam gaw Nargis byin ai shaloi dang dawng lai wa sai. Jinghpaw mung de "jum" ndu mat ai majaw Laiza lam hku shang ai "Miwa jum" hpe mung shawa ni madi shadaw ra mat ai).

Ndai gaw 1994 - 2008 ning lapran na KIO a mungmasa hkrun lam hpe ding lik yu ai lam rai nga ai. Dai hpang na BGF hpe ninghkap ai lam gaw mungshawa ra sharawng lam "a hpraw" de shang bang wa sai. Dai majaw, ya byin wa na lam gaw, mung shawa hte wora hkran-ndai hkran rai nga ai, n gun ja ai myen hpyen asuya hte di di myi man hkrum na de yawng wa sai.

Hpung Dim
KIO sha n ga, "Gumshem uphkang ladat" a n pu kaw shani shagu sak hkrung ra ai mung shawa hte kanawn mazum mayu ai ni yawng gaw, "mut" ai n sam hpe dagraw ra ai sha rai nga ai. Ga shadawn, NGO ni rai nga ai "Metta Foundation", "Shalom Foundation" zawn re ai wuhpung ni mung bungli galaw ai masa hta, mung shawa a myi man tau ai majaw, kade n kam tim sharang nna, myen hpyen asuya ra ai hku galaw dan ra ai. "Mut" ai nsam hpe dagraw ra ai ten ni law law nga lai wa sai. Kaga, dai zawn re masa hku hkan "mut" ra ai mare salang ni, ningbaw ningla ni anhte buga kaw grai naw nga nga ai.

Gin chyum dat ga nga yang, "Gumshem uphkang ladat" a n pu kaw nsa sa chyat let nga nga ai anhte wuhpung wuhpawng a masa gaw, "A hpraw" hte "a chyang" ngu ai, kaja ai hte n kaja ai masa (concept) sha nga nga ai nrai.. "Gumshem uphkang ladat" a majaw paw pru wa ai "mut" ai n sam dagraw ai, dagraw ra mat ai sak hkrung ladat hpe anhte jai lang ra mat ai. "Gumshem uphkang masa" a daru magam (power) shinggrup ai jarit kata kaw nga nga ding sa, dai hpe gum lang na n mai byin dingsa gaw, dai zawn re ai "mut" ai n sam dagraw ra ai lam nga nga dingsa rai na re. Dai hpe mung anhte bawnu zen zen hte chye na hkap la ra na re ngu nna tang madun dat nngai.

Maran Kaw


Mahta ai laika ngau;

Levi, Primo. "The Grey Zone," in Violence in War and Peace, Blackwell readers in Anthropology, edited by Nancy Scheper-Hughes and Philippe Bourgois, 83-90, Blackwell Publishing, 2004.

Shagrau Ging ai Mung Shawa Share Shagan Ni

Ka ai - Hkun Nawng

June 27, 2010

Laiwa sai May shata 28 ya shani gaw Mazup mare masha ni a matu ngarai hkrum ai nhtoi rai na sai. Hpa majaw nga yang dai mare kaw na htinggaw 63 gaw shanhte prat shanat nga lai wa ai ginra hpe tawn kau da nna Myen hpyen asuya hte Asia World company san tawn da ya ai Muga zup ngu ai mare de atik anang htawt sit hkrum sai. Ndai zawn htawt sit hkrum ai lam gaw Malihka madim a majaw dai ginra makau hkan nga ai mare 60 jan (mung shawa 15,000) hpe shara nnan de laja lana htawt sit kau na masing a nambat langai ning gam sha naw rai nga ai. Matut nna dai ginra makau na mare ni langai hpang langai htawt sit hkrum ai shiga ni na lu na re.

Tang hpre mare hte Malizup mayan na mare masha ni gaw ndai zawn dukhka tsimyam kaba byin hkrum wa na hpe tau chye nna Malizup madim gap na lam shiga na ai 2007 ning kaw n na lam amyu myu hku ning hkap shakut wa sai re. Nawku jawng hkan kyuhpyi ai lam ni galaw ai. Mare salang ni Myen hpyen asuya ningbaw Than Shwe hpang de laika tang shawn nna ndai hka madimmasing hpe jahkring na matu hpyi shawn ai.

Kachin Development Networking Group(KDNG) mung madim hte seng nna mungkan ting chye wa hkra madim a majaw byin wa na shinggyin ahkaw ahkang tawt lai lam, makau grup yin hten za wa na lam ni hpe azin ayang sawk sagawn tawn ai sumtang laika shapraw sai. Ndai Madim gaw gap ai hta shang lawm ai China Power Investment(CPI) company de mung laika tang shawn nna ndai madim masing hpe jahkring na matu hpyi shawn wa sai. Blast yungwi hpung ni mung ndai mali hka madim hte seng na ninghkap ai lam yungwi hte hpyi jahtau nga ai.

India, England, USA, Japan, Singapore, Malaysia hte New Zealand hkan shanu nga ai wunpawng amyu sha ni mung Myen hpyen asuya a maigan kyithkai rung (Myanmar embassy) hkan shawa n gun madun ai lam galaw ai. Bai nna Miwa asuya hpang de ndai madim gaw gap ai lam hpe jahkring ya na matu lang hte lang laika tang hpyi shawn ai lam ni galaw lai wa sai. Dai sha n ga Wunpawng jawngma ni Facebook ngu ai social networking site hku nna Myen mung shawa masha ni yawng grau chye na wa nna ndai mali hka madim gaw gap lam hpe jahkring ai campaign kaw shang lawm wa na matu mung matut manoi shamu shamawt nga ai.

Ndai zawn ninghkap ai hta anhte a mungmasa hte seng na gawng malai hku tsap nga ai KIO mung ndai madim hpe hkring ya na matu Than Shwe hpang de laika ka nna 2007 ning hta hpyi shawn wa sai re. Rai tim KIO a nsen gaw shi a tang shawn laika ntsa Myen hpyen asuya kaw na bai htang shana ai lam n nga ai hpang zim mat sai.

Miwa company hte Myen hpyen asuya a ndai masing kaba hpe ya aten du hkra gwi gwi tsap nna matut ninghkap nga ai gaw Tanghpare buga hte makau grup yin na mare masha ni rai nga ai. October 9, 2009 ning Tanghpare mare hta galaw ai madim zuphpawng hta Myen hpyendu kaba Soe Win a shawng kaw myiman hkrum nna Tanghpare buga na Jinghpaw Wunpawng hpawmi langai gaw madim masing jahkring kau ya na matu gwi gwi rawt tsun lai wa sai. Ndai zawn rawt tsun ai lam gaw si mani ai ladat hte tinang buga hpe gwi gwi makawp maga ai lam nan rai nga ai. Shi hta nga ai shinggyin ahkaw ahkang hpe jai lang ai lam mung rai nga ai.

Anhte Wunpawng ni a ningbaw shara kaw tsap nna maigan sinpraw, sinna mungdan ni de sa sa wa wa galaw lu nna, Myen hpyen asuya ningbaw ni hte mung ading tawk tsun shaga na ahkaw ahkang lu ai ni nga ma ai. Shanhte gaw maigan NGOs hte dat kasa lapran hta mung mying pru nna Myen hte KIO gap hkat jahkring mat hkra galaw lu ai, bawng ring lam galaw lu ai nga nna shagrau hkrum ai ni mung rai nga ai. Shanhte mungdan shara shagu de jinghpaw wunpawng myu sha ni a malai nga nna bawng ring lam, simsa lam, 2010 ra lata poi hpe madi shadaw lam nga nna gabaw amyu myu hte tsun shaga hkawm ma ai. Rai tim, ndai Malizup mayan kaw na ni a hkam sha nga ai tsin yam hpe gaw nmu masu su galaw nga ai. Shanhte wuhpung ni a bungli jahpan kaw nlawm ai nga ai majaw kun?

Dai hte maren ningbaw nkau mi mung ndai malihka madim manghkang gaw nye manghkang nre nga nna koi yan nga ma ai. Ndai madim a majaw ngai kaw ahtu hkra wa na nre nga ai myit hte nseng ai zawn nga ai ni mung nga ai. Ndai zawn re ni makrau grupyin hte shinggyin masha ni a sak hkrung lam gaw ading tawk myi hte mu lu ai hku sha n ga, myi hte nmu lu ai hku mung matut manoi nga ai hpe chye ging nga ai. Lai wa sai shaning hkying jan hta mana maka hkik hkam lai wa ai amyu hte mungdan ni, civilization ni (gashadawn; Maya civilization hte vikings amyu ni) pyi amyu langai hte langai lapran byin ai majan ni a majaw sha n ga, tinang a makau grup yin hpe atsawm sha nchye hkang zing ai majaw hten za hkrum mat ai lam hpe labau kaw na hka ja la ging nga ai.

Dai majaw amyu langai shing nrai shinggyim wuhpung langai kade ram na hkra asak lu hkrung na ngu gaw dai amyu hte shinggyin wuhpung ni tinang a makau grup yin hpe kade ram chye hkang zing ai hta madung rai nga ai nga nna Jared Diamond gaw shi a laika buk Collapse: How societies choose to fail or survive hta akroi anoi sawk sagawn nna htawng madun da nga ai. Anhte a ningbaw shara hta tsap nna arawng ah na(Power) lu nga ai ni hti ging ai laika buk re. Power ngu hta Myen asuya jaw ai power sha nre , lam amyu myu hku lu tawn da ai power hpe mung tsun mayu ai re.
Madim hte seng na nkau mi gaw tinang mara lu dum ai hpe makoi na matu sara kaba nsen hte “myit nmai katu ai, tatut masa hta hkan nna pragmatist byin ai hku she mai shamu shamawt ai” nga nna tsun na re. Tinang galaw mai na ram hpe pyi n galaw ai sha, tinang hkum tinang myit shapyaw la na matu tatut masa “pragmatism” nga ai gasi kaba ni hte tinang a mara hpe makoi shakut na kun?

Dai hku tsun yang gaw, shanhte tatut masa(pragmatism) hpe nchye na ai majaw rai nga ai. Hpa majaw nga yang Pragmatism ngu ai gaw tinang a amyu sha lawt lu nna buga bawng ring wa na matu, lu ai ahkaw ahkang hpe jai lang nna shakut galaw ai lam rai nga ai. Myen asuya jahkrat tawn da ai ntara ai ripkawp tara ni yawng hpe galoi mung baw gum let hkan nang galaw sa ai lam gaw pragmatism nre. Malizup hka madim hte seng nna Tanghpare mare masha ni galaw ai ladat gaw tatut masa hpe atsawm sha jai lang nna simani ai hku shamu shamawt ai lam(pragmatism) nan rai nga ai. Anhte a ningbaw nkau mi shut ai tatut masa(pragmatism) npu hta lam woi dam ai majaw dai ni na ramma ni hpe mung masa lam hta hkring htawng kaja (inspiration) pyi nlu jaw sai hpe mu lu nga ai.

Grau sawng ai gaw, anhte a ningbaw nkau mi tinang she n gwi galaw tim, Tanghpare buga masha ni a nden ja ai ninghkap lam hpe n gun jaw ra na malai “Nan hte galaw tim hpa byin wa na nre.” nga nna jahpyak ai lam pyi galaw ma ai.

Dai zawn re ai lam ni hpe na hkrup nna George Orwell a Burmese Days sumrai kaw na Myen tara agyi U Po Kyi tsun ai gasi hpe dum hkrup ai. U Po Kyi gaw English asuya npu hta tara agyi langai hku magam gun nna, tinang a arawng aya grau grau tsaw wa hkra lam amyu myu hku shakut ai Myen amyu sha langai re. Myen mare masha ni English asuya ntsa ninghkap ai lam hpe “Ndai mre masha ni bawnu nrawng ai mana ni she rai nga ai. Shanhte ndai zawn ning hkap ai majaw hpa akyu pru wa na ta? Namwa ni zawn sha gap sat hkrum na rai nga ai. ” nga nna jahpyak ai.

Myen hpyen gumshen ladat grau ngang kang wa na matu Myen amyu ni lapran hta sha U Po Kyi zawn re ai ni grai law hkra nga ai nrai, anhte Wunpawng amyu sha ni hta mung gabaw amyu myu(bawngring lam, simsa lam, sut jat lam, Myu sha lam) shadut nna hpyen palawng hpun ai ni(hpyen du ni ) sha n ga mung shawa mying dagraw ai ningbaw ni law htam wa nga ai. Shanhte gaw prat masa nkaja ai hpe akyu jashawn let tinang tinggyeng akyu a matu galaw ai ni rai nga ai. Anhte jinghpaw wunpawng kaw George Orwell zawn re laika ka sara/sara num she nga taw gaw ndai zawn re lak san ahkaw ahkang tam ai ningbaw ni hpe namlak rawng nna hkra dik htum ai gasi kaba ni hte sumrai hkan kabang na sharin shaga dan na hpe myit shing ran hkrup ai.
Ndai zawn re lak san ahkaw ahkang tam ningbaw ni pru wa ai gaw Myen hpyen gumshen ladat a majaw re nga nna ladat hpe aloi sha mara shagun ai ni nga na re. Dai hku shadu ai lam gaw hpring tup njaw ai. Maga mi hku bai myit ging ai gaw Democracy asuya lu ai hpang ndai zawn re ahkaw ahkang tam ningbaw ni nnga mat na kun?

Democracy lu mat sai South East Asia mungdan hkan na mabyin masa hpe maram yu yang asan sha mu lu na re. Ga shadawn 1917 kawn 1989 du hkra Phillipines mungdan ningbaw galaw lai wa ai Ferdinand Marcos. Shi gaw Phillipines hpe democracy hku uphkang ai aten hta, mungdan sutgan ni hpe shanhte nta dinghku a sut gan zawn myit nna kam ai hku jai lang ai, shi arawng aya lu wa na matu nkaja ai ladat amyu myu jai lang wa ai majaw hpang jahtum mung shawa masha ni shi mungdan kaw na gau shale kau hkrum ai ningbaw re. Maga mi hku bai myit yu ga nga yang mung, Myen hpyen asuya npu hta mu gun tim tinang a tinggyeng akyu hpe madung ntawn ai sha kaja ai lam hpe galaw ai ni mung nga ma ai. N hkrak ai prat masa hpe chye nga ning len tinang gaw kaja ai lam hpe galaw na, n galaw na ngu gaw tinang lata la ai lam hta she madung rai nga ai. Hpyen asuya prat hta sha n ga democracy asuya prat hta rai tim ahkaw ahkang tam ningbaw masu ni hpe mung shawa gaw hkap la na nrai nga ai.

Dai majaw amyu sha ningbaw ngu ai mying gaw la, lu malu ahkaw ahkang (privileges) ni hpe jai lang mayu tim, tinang amyu sha ni byin hkrum nga ai mayak manghkang lam ni hpe tsun shapraw ra na aten hta gaw Myen hpyen asuya myit npyaw na kun nga nna myint ung ang nga ai ningbaw ni Tanghpare mare masha ni a kasi hpe yu la ga. Shanhte a tsinyam hpe chye na ya let mai byin ai ladat hku tinang a amyu hte buga hpe makawp maga ging nga ai. Mung shawa hpe jaw ai tatut masa (pragmatism) hte woi awn lu yang she mung shawa a kamhpa ai lam hpe mung lu la na re.

Malizup madim hkring mat na matu Tanghpare mare masha ni hte rau tinang nga ai ginra hta hkan nna ladat amyu myu hku shang lawm shamu shamawt ai lam gaw anhte a buga hte amyu hpe makawp maga ai bungli ni hta na kaji dik htum ai bungli kaba rai nga ai. Shanhte a myit masin hte simani ai shamu shamawt ladat hpe shagrau ging nga ai.

Wunpawng Hpe Hpring Tsup Ai De Woi Sa Na Bandung (To The Perfect Goal)

Ka ai – Sau Lang

Ndai mungkan ntsa hta masin kalawp let Ladi hte nsa sa nga ai shinggyim masha ngu mying lu ai ni yawng gaw tinang a bandung (goal) hte nga nga ai hkrai re. Nkau mi gaw bandung de nlu sa ai ni nga ai zawn, Nkau mi gaw tinang a bandung de lahkam htawt sit nga ma ai. Masha langai hkrai (personal) (sh) Wuhpung Wuhpawng hte (group) (sh) mungdan langai hku nga nna tawn da ai bandung ni nga nga ai re. Bandung tawn da ai lam gaw asak hkrung taw nga ai lachyum (life meaning) hpe shapraw ya let, Bandung tawn ai wa a manu (value) hpe mung shatsaw ya lu ai.

Grau nna gaw masha langai hta bandung mung langai sha mai nga ai re.Ga shadawn - Ma kasha langai wa gaw “ngai kaba wa yang Tsi sara wun ( doctor), Jawng Sara (lecturer), Hpung Sara (pastor) mung tai na re nga nna nmai shakut shaja taw ai. Tsun mayu ai gaw bandung hpe lahkawng/masum nmai tawn da ai re. Makam masham lam (faith) hku tsun yang gaw “Anhte Hkristian ni gaw Sumsing lamu de (sh) Ngarai di de sa ai lam sha nga ai. Lahkawng yan de sa na (sh) Ka-ang kaw ngu nmai nga taw ai. Tsun mayu ai gaw hpang jahtum du hkra sa na nga myit da ai Bandung gaw langai sha rai ra ai re.

Ndai zawn sha, dai ni anhte Wunpawng Mungdan hku nna hpring tsup ai de du hkra sa na nga nna shakut taw ai Bandung gaw langai sha rai ra ai hte grau kaja ai wa hpe lata la chye ra na re. Ga shadawn – Masha langai mi gaw “ngai dai na wam ra ai (sh) sumla hkrung yu ra ai (sh) laika yu ra ai” dai zawn re bungli ni kahtap nna nga wa yang shi hta grau akyu rawng na bungli hpe lata la ra na re. Aten langai kaw sha Wam ngut yang sumla hkrung yu, ngut jang, Laika hti na ngu nmai galaw ai. Dai hku rai yang gaw, Hpa lam hta mung tang du ai lam (perfect) byin na nre ai sha n ga, galaw ngut ai ni yawng gaw ahkyu nrawng ai sha byin mat na re. Jaw ang ai (truth) hpe lata la chye ra ai.

Dai zawn sha, dai ni anhte Wunpawng Mungdan hpe hpring tsup ai de woi sa wa lu na bandung gaw -
1- Sut masa lam hku kun?
2- Hpaji masa lam hku kun?
3- Hkam kaja lam masa hku kun?
4- Karai masa lam hku kun?
5- Mung masa lam hku kun?

Dai ni anhte Wunpawng sha ni nmyit nmai ahkyak taw nga sai re. Sut masa lam (economic) hku sa ga nga yang gaw sut masa lam langai kaw sha awng padang lu na re. Hpaji masa lam (education) hku sa yang mung hpaji masa lam hta rawt jat wa let mungkan madang (international level) dep wa na re. Hkam kaja lam (health) hte Karai Masa (theological) lam ni kaw mung dai zawn sha re.

Dai hta grau ai lam langai mi nga ai, dai gaw anhte Wunpawng sha ni hpe hpring tsup ai de du hkra sa na matu gaw Mung masa (Politic) hpe ahkyak bandung tawn da ra na re. Anhte mung anhte up, anhte mung masa hta anhte nga yang Hpaji, Sut masa, hkam kaja lam, Karai masa lam hta rawt jat wa na matu gaw jin jin sha rai na re. Dai hku tsun chyai yang gaw grai loi ai zawn nga ai raitim kaja wa sha Mung masa lam bandung de du hkra sa na matu gaw grai loi ai lam n re. Anhte hpe woi awn ning shawng nga ai hpaji rawng ningbaw ni hkrai shakut yang mung nmai ai zawn Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpyen dap (K.I.A) ni hkrai shakut taw nga yang mung aten shama sha rai na re. Tsun mayu ai lam gaw Wunpawng sha ni nan shang lawm shakut shaja ra sai re. Dai hku nrai yang gaw mungkan wa hten mat tim Myen (asuya) a lata npu kaw na anhte lawt lu na nrai nga ai. Dai majaw tinang byin mai ai kaw nna wunpawng mungdan a mung masa lam kaw shang lawm gun hpai na hpe Wunpawng sha ni nan ra ahkyak nga sai re. Mung masa lam hpe madung tawn let shakut shaja Rau jawm gun hpai sa wa saga. Wunpawng sha ni a hpring tsup ai bandung de du hkra…

Laika ka Sara Sau Lang gaw Jinghpaw Wunpawng Chyum Kawlik (KTC, Nawng Nang) hta Karai mungga hpe sharin hka ja nga ai re.

Jinghpaw Wunpawng Amyu Sha Ni Aten Tup Shagreng Nga Ra Ai Tai HPYEN GASAT LADAT 5 (Total Defence)

Ka ai - Layang Hkun Htoi
BSc., MBCS (London)


"Total Defence" hpe 1984 ning kaw nna Switzerland hte Sweden ni kaw shawng jai lang wa ai rai nga ai. Ndai total defence hpe lam madung lahkawng hku nna jai lang nga ma ai. Shanglawt nnan lu nna ungmasha jahpan nlaw ai mungdan ni gaw aten tup hpyendap magam gunhpai ai Hpyenla shagreng da na matu n loi la nga ai. Dai hta ndai total defence gaw nga ai mungshawa ni yawng shanglawm ai tai hpyen gasat ladat nan rai nga ai.

Lam lahkawng hku nna, dai ni na hpyen masa lam gaw galai shai nga sai, moi prat na zawn hpyen majan pa hta gasat ai lailen ni yawm wa nga sai. Hpyen wa hku nna gasat ai ladat ni hta myit masa lam hpe gasat ai, hpaga yum ga lam, htunghkring, aga, lailen ga-up ai hte gasat ai lam ni hte anhte Jinghpaw Wunpawng Amyusha ni mung shani shagu hkrum sha nga ga ai.

Ndai hpe tai gasat na matu total defence ngu ai tai hpyen gasat ladat hpe anhte amyu ni shaman shakyang, shajin da ra nga saga ai. Ndai total defence ngu nna shamying ai tai hpyen gasat ladat hta hkyen lajang tawn da na gasat ladat (5) lawm nga ai. Dai ni gaw Myit masa hte gasat ai ladat (physiological defence), Mungshawa yawng kaw nna hpyen
majan yak hkak wa jang shajin da ra ai ladat (Civil Defence), Hpaga yum ga, sut masa lam n'gun ja hkra galaw da ai ladat (Economic Defence), Mungchying shawa ni shada madang n ginhka ai hku myithkrum lam la da ai ladat (Social Defence) hte Hpyen masa lam hte gasat ai ladat (Military Defence) ni rai nga ai.

Ndai total defence gaw shanglawt nnan lu ai, masha jahpan nlaw la ai mungdan na asuya ni hku nna, mungchying shawa yawng tinang mungdan a lit hpe du ai shara, nga ai shara, galaw nga ai magam bungli, myit yaw shada nga ai myit hkrun lam, shani shagu hkrum katut nga ai tinang a shinggyim shingwang kata a matu galoi mung jin jin rai lu na matu yaw shada let, jahkrat da ai shaman shakyang da ra ai tai hpyen gasat ladat nan rai nga ai.

1)Myit masa hte tai hpyen hpe gasat ai ladat (Physiological Defence)

Anhte Jinghpaw Wunpawng Amyusha ni gaw tai hpyen rai nga ai Myen hpyendap a (Lu-Myo-Gyi-Wada) ga-up sha wa ai shaning (50) ning jan hkrum sha nga saga ai. Dai re hta, aten galu maigan amyu ni e ga-up magang, maigan amyusha ni a htunghking lailen, aga, makam masham ni hpe ndum shami myit hta yu htuk, manu dum wa nga ga ai. Ndum shami shanhte htung lailen ni anhte mungdan, amyusha ni a lapran lang manu ai zawn hkam sha chye nga ga ai. Dai re majaw, Myit (sub-conscious) hta galoi mung, tinang htunghking, aga, laika, lailen, makam masham hpe myit kraw lawang hta rawng nga na matu gasat taw nga ra ai.

Myen shi sumla (MRTV) ni kaw nna shapoi ai myit masa lam gasat sumla ni hpe n yu byin hkra koi gam ai, tinang amyu ga hpe shaga yang arawng la chye ai, tinang amyu htunghkring lailen makam masham hpe makawp maga na myit masa lam hte tai hpyen a myit masa lam gasat ai majan hpe nhtang tai gasat ra nga ga ai.

2) Mungshawa yawng kaw nna hpyen majan yakhkak wa yang shajin da ra ai tai hpyen gasat ladat (Civil Defence) Tinang amyusha ni hta wan hkru, hka lim, lam magup a majaw laja lana tsin yam hkrum hkra wa yang na matu, tsi hpaji, malu masha, nga shara ni hpe tau nau hkyen lajang da ai lai ladat rai nga ai. Rawt galu kaba nga sai Singapore mungdan, Estonia (Russia kaw na shanglawt lu ai mungdan) ni hta, dai ni ta tut jai lang nga ai ladat nan rai nga ai.

Mungchyin mungshawa yawng gaw, ndai tai hpyen gasat ladat ni hpe chye nan chye da ra nga saga ai. Ndai ninghkap gasat lai ladat hta, tinang amyusha ni a matu hpyen tai ya mai ai, tinang amyusha mungdan hpe hkra wa ai Hpyen Wa a maw mawn ai lam magup hpe a zi yu let, tinang amyusha lawt lu lam hta shakut nga ai ningbaw ningla ni hte jawm jahkrup bawng ban nna jawm gasat sa wa ra nga sai.

3)Hpaga yum ga, sut masa lam n'gun ja hkra galaw da ai tai hpyen gasat ladat (Economic Defence)

Hpaga yum ga ga ai sutdu ni, yi sun hkau na galaw ai mungshawa ni, magam dap amyu myu hta tsap nga ai bungli galaw mungchying mungshawa ni kaw nna, tinang amyusha ni a sutlu nga mu nga mai, sut hpaga lam n'gun ja wa na matu shakut sa wa ai tai hpyen gasat ladat rai nga ai. Sut hpaga galaw nga ai mungchying mungshawa yawng gaw, galai shai nga ai mungkan a sut hpaga lam ni hpe galoi mung hka ja nna, tinang amyusha ni a matu awngdang ai hpaga lam hpe woi myit jasat sa wa ai sut hpaga majan hte tai hpyen hpe gasat lawm ra nga ai. Tinang amyusha ni a sut masa lam ningpawt ninghpang ngang grin wa ai rai yang, kade mayak mahkak lam ni hkrum hkra wa tim, hkam jan dang lu ai atsam, anhte
amyusha ni hta nga nga na re.

4) Mungchying shawa hku nna madang n ginhka ai hku myithkrum lam la da ai ladat (Social Defence)

Anhte amyusha ni yawng mahkam masham, matsan lu su n lata ai hte hpaji madang n ginghka ai sha myithkrum myitra gahkyin gumdin ai hte tai hpyen a sai garan ai majan hpe mai gasat nga ai. Tinang amyusha ni a shinggyim uhpawng a matu shada chye na hkat ai lam gaw, ra ahkyak wa ai a ten ni hta shada n'gun lu shangun let tai hpyen wa a maw mawn ai hpe pat shingdang ya nga ai.

5). Hpyen masa lam hte gasat ai ladat (Military Defence)

Prat dep ai laknak ni hte kungkyang hkra wunkat la tawn ai hpyendap chyu sha anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan hpe ga-up wa nga ai laknak lang maigan hpyen wa kaw na makawp maga ya mai nga ai. Aten tup hpyendap hta amu gun hpai nga ai anhte Myutsaw Share Shagan ni a hkyen lajang ai lam ni gaw, n mu mada lu ai Myen hpyen wa baw sa wa na majan, akajawng sha du wa yang, tai gasat na matu jin jin rai ra nga ai. Galoi mung laknak shagreng jin jin galaw da ra nga ai. Asak aprat ram ai mungchying shawa yawng mung hpyen hpaji hpe chye da ra nga ai. Asak apart ram sai anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan kaw shanu nga ai mungchying sha ni yawng gaw Shanglawt Hpyendap de hpyen wunkat la da ra nga sai.


Ndai lahta de madi madun mat wa ai, tai hpyen hpe gasat na matu shajin da ra ai gasat ladat (5) hte gasat sa wa yang, anhte amyusha ni gaw lani mi na nhtoi hta maigan hpyen ni hpe anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan na gawt shale kau lu na rai nga ai law.

Mung Masa Hta Mam Ting Ai Ni

Ka ai - Khun Sam

Ndai bat DKBA ningbaw langai rai nga ai Col Chit Thu gaw Karen Mungdaw, Myawaddy mare kaw e, Singaporean Engineer she shap hkra rai, grai hkyik hkam ai n'ta langai mi, gap nna, n’ta ding shawn shang poi hpe March 24 kawn 26 ya du hkra galaw nga ai lam, na chye lu ai. Rawt malan ningbaw ni, rawt malan galaw ai, grai awng dang nga ma ai le i. (political change) Mung masa galai shai na matu, (human rights & democracy) aq matu, rawt malan galaw ai nga nna, (Political situation) mung masa gaw, galai shai wa ai lam n’nga, rawt malan ningbaw ni aq n'ta jawm gaw, grai galai shai wa nga ai le i.

Mung masha ni daini tam daini sha na lu sha, tam sha yak, ma jawng jahpyu nlu na, shani shana myitru yak nga ten, laiwa sai 2006 July shata hta, Hpyen Asuya ningbaw Than Shwe aq shayi sha hpumdim Thandar Shwe a Hkungran Poi hta, gumhpraw US dollars wan kaba ($50 million) ma n'na, galaw lai wa sai lam mung na lu saga ai. Ndai zawn re myen hpyen asuya (SPDC) ningbaw ni hpe, Mungkan a n'hkru n'shawp dik ai, mungdan hte n’hprang sut rai sut gan ni hpe, tinggyen akyu ara a matu hte n’tara ai hku, tinang aq mung masha shingma n’tsa, man ting sha ai ni ngu n’na, mungkan ting, jahpoi ahpyak, mara shagun hkrum nga ai ni re.

Ya na shiga hku nga yang, SPDC ningbaw sha n’ga, (ethnic) bawsang amyu rawt malan ningbaw ni hta mung, ndai zawn re myit jasat hte, mung masa galaw nga ai ni, lawm nga ai hpe mu lu nga ai re. Mung masha ni shat hpa n’sha matsan jam jau nga ai hpe mu nga ninglen, SPDC hpyen ningbaw ni zawn rai, mung masa rawt malan bungli hpe yi hkau na, shatai n’na, wutdek n’ta rawng ja gumhpraw mahkawng hpaga ga ai rawt malan ningbaw ni mung nga nga ai hpe mu lu nga ai.

Rawt malan ningbaw ni, mung masha hte, myit masin, hkum hkrang langai n’re ai sha, ningbaw galaw ai ni gaw, (ruling class) up hkang ai ni, (business elites) ja gumhpraw lu su ai ni, rai ra ai hku n’na, Myen hpyen ningbaw ni aq n’hkru n’kaja ai akyang lailen ni hpe, kasi la n’na, mung masa galaw let, mam ting nga ai ni lawm nga ga ai.

Rawt malan n'awng dan ai (reasons) amyu myu nga ai kaw e, ndai baw myit jasat ni a majaw mung rai nga ai. Kaja wa ap nawng shakut nga ai ni myu tsaw kaji kaba share shagan ni a matu mung, dingbai dingna lam ni rai nga ai. Ndai zawn re myit jasat the gaw, (Burmese dictatorship regime) myen hpyen asuya hpe gau lau awng dau kau lu tim, tinang amyu hta, dictatorship regime, bai n’paw pru wa na ngu, n’lu tsun nga ai. Loi li rai rai yang, corrupted politicians ni rai na rai n’na, masa sawng yang, dictatorship regime gale de gale na rai nga ai. Shaloi gaw mungdan hte mungmasha a akyu yawm hpa rai n’na, amyu langai mi rawt jat na aq dingbai dingna rai nga ai. SPDC ningbaw ni majaw myenmung masha ni kade jam jau ra ai the, myen mungdan mungkan aq matsan dik ai mungdan de du mat wa ai gaw, de majaw rai nga ai.

Wunpawng myu sha ni hte kachin politics hpe, myit masin hkum hkrang ding ding man man hte ap nawng daw jau nga ai ningbaw ni hpe, hkungga jaw dat n'ngai.

Wunpawng myu sha ni kaw mung, hkungga gying ai ningbaw ni nga ai zawn, nhkungga gying ai ninbaw ni nga ga kun? Myit yu ga! Anhte Wunpawng myu sha ni kaw mung, Thandar Shwe a hkungran poi, DKBA ningbaw Chit Thu a n’ta ding shawn shang poi zawn re ni, nga ga kun.
Chit Thu gaw DKBA (the Democratic Karen Buddhist Army (DKBA) Battalion 999 a commander rai n’na, DKBA kata ana nga dik htum (the most powerful man) mung rai nga ai. Myawaddy kaw galaw da ai shi a n’ta hpe Chit Thu gaw “Chit Thu Hkaw HtingNu” shing n’rai “Chit Thu-Myaing-Tsan-Ing” ngu shamying da n’na, n’ta ding shawn shang poi hpe gumhpraw sen 100 lam ma hkam let hpe March 24 kawn 26 du hkra galaw ai lam chye lu ai. DKBA ningbaw Chit Thu gaw tinang amyu rai nga ai KNLA (Karen National Liberation Army) hpe myen hte pawng n’na gasat ai Karen rawt malan Uhpawng rai n’na, de a majaw, myen Asuya kawn, gumhpraw law law the hpaga yumga ahkaw ahkang law law jaw da hkrum ai, uhpung re lam, shiga dap law law kawn chye lu ai.
Daini na ten hta Chit Thu zawn re ni, anhte wunpawng myu sha ni hta mung, lawm nga ga ai kun? Tinang hkum tinang myit yu ga!

Wunpawng myu sha ni hta, kachin mying gang n'na, rawt malan gabaw hte, mung masa galaw ai nga n’na, mam ting ai ni, lawm nga ga kun. Rawt malan hkrun lam hta grai ap nawng lai wa sai majaw mung masha hta loi sha gaw akyu hkam sha jan ra ai ngu, Chit Thu zawn hkam la ai ni mung nga na re. Raitim rawt malan galaw hpang wa ai shaloi na pangdung hpe bai myit yu ga. Amyu sha ni a shinggyim ahkaw ahkang hte mung masa ahkaw ahkang hpe lu na, matu rawng malang galaw ai she rai mali ai. Rawt malan n’awngdang shi ai majaw, mung masha mung, daini du hkra, matsan mayan dip rip ai kata kaw naw rai nga ai.

Mungkan hta rawt malan uhpung mungdan law law hta nga nga ai re. Myu tsaw ningbaw kaja share shagan ni ngu ai gaw, tinang hkum hpe tinang hkum shagrau la ai ni n’rai. Mung masha she shagrau shaa nga ai. 2002 East Timor mungdan lu ai shaloi na video sumla hpe yu yang mung rawt malan kaji kaba yawng hkra hpe, mungmasha ni lak san poi kaba the shagrau sha-aa ai hpe mu lu na re.

Kaja wa rawt malan ngu ai mung, n’hkru n’kaja ai hpyen asuya hpe kasi tai kaja ai myit masin (good morality and ideologies) hte akyang lailen (democratic actions and practices) madun let, mung masha hpe woi awn na ahkyak nga ai. N’rai yang gaw, rawt malan ngu ai lachyum pru na n’rai n’na, dictatorship SPDC asuya hte maren mara, mung masha aq myi ju, mayan htau ai, hkrum na ria nga ai. Grau n’na gaw mung masha ni (cycles of inequality) tara ram ra lam n’nga ai uphkang ai kata zimyam hkrum sha nga na rai nga ai.

Daini na ten hta, wunpawng myu sha ni hta kachin mying hte sinat hpai n’na mung masa galaw ai uhpung law law rai wa sai. Dai hta yawng chye ai KIO, NDA-K, KDA, Du Kaba La Sang Awng Hpung, hte Adang Hpung ni mung lawm nga ai. Ndai uhpung ni the seng n’na, kadai gara uhpung gaw mungmasa uhpung the bung pre n’na, kadai nigaw mung masha akyu ara n’sen hpe shaga ya nga ai, ngu ai gaw, mung masha chye na re. Laiwa sai ten ni hta, mung masha ni lapran, gara Du salang hte shan the a kashu kasha ni gaw lak lai n’na lu su nga pyaw wa ai ngu ai hpe htai lai ai lam ni mung nga lai wa sai.

Makau salang ni gaw ndai zawn htai lai shadum la hkat ai hpe hkap la ai ni nga ai zawn, makau mi gaw shatan ai, ningbaw ni Lusu wa ai hpe manaw masham myit rawng ai, nga ai ni mung nga na re. Ya ngai ndai laika ngau hte bawngban htai lai ai lam ni gaw, rawt malan hkrun lam, rawt malan hkrun lam the, grau n’na bung pre n’na, mai kaja lam de, shawng de sit sa wa lu na hpe myit mada ai. N’hkru n’kaja ai myen hpyen hpe woi rawt malan ai anhte aq wunpawng myu sha ningbaw ni, kasi kaja tai let, myu sha ni hpe woi awn lu u ga law.

Tang madun ai,
Hkun Sam

Democracy Masa hte Karai Kasang A Mungdan

Ka ai- Dr Kha Lum
May 1, 2010

Democracy masa a npawt nhpang essence gaw by the people, of the people , for the people ngu ai mung shawa masha e ra lata nna, mung shawa masha nan shang lawm let mung shawa masha a matu mai kaja lam jawm galaw sa wa ai mung masa ladat rai nga ai. Ndai hpe moi Madu Yesu garai n shangai yang Athens mare e Spartan masha ni shanhte mare mungdan city state hpe up hkang ai mare kongsi hta salang ni hte ramma ni gayau gaya ra lata bang nna jawm myit mang hpaji jaw let mare mungdan hpe up hkang woi awn hapng wa ai shani kaw na democracy masa ngu ai nga wa ai lam mungkan labau hta mu hti lu ga ai. Dai massa kaja htap htuk nga ai hpe mu mada ai majw sinna mungdan ni hta gumrawng gumtsa up hkang masa hpe jai lang wa ai shaloi kadai mung kade a ginra hta hkan nna htap htuk ai hku Democracy masa amyu myu hpe jai lang wa ai lam mu lu ai. Democracy masa hta masha law ai malawng maga na myit ra majority vote hpe yawng jawm hkap la hkan sa ra ai. Masha n law ai mayen maga na minority ni mung tinang a myuit ra lam hpe n dut n dang tang madun lu ai rai nna shanhte a tang madun ai hpe kuga masha ni jawm hkungga ya ra ai.
Democracy masa gaw myit kung hpan nna machye machyang law ai mung masha hte ningbaw ningla ni myit san seng ai hku jai lang nna woi awn sa wa yang grai htap htup ai rai tim, machye machyang n law ai mung masha ni hte tara n lang ai mungdan ningbaw ningla ni a lata e du yang grai tsawm htap ai democracy masa hpe manai kau mai nga ai. Byin wa chye ai lam n kau mi hpe tsun ga nga yang:

(1) Ra lata jaw na ahkang nga ai masha hpe asak 18 ning a lahta de na ni hpe sha lata masat nna ra lata meh vote bang shangun na. Asak 18 ning a lawu de na ni hpe gaw myit garai nkung ai ngu ngam da na. Dai hta n ga, sasana magam gun( pastors, preachers, evangelists) ni, hpunngyi ni, yahkau num ni(monks and nuns), mana ai ni(insane people), bawng dung htawng rawng ai ni(tinang mehh n bang shangun mayu aini hpe mara amyu myu tam nna htawng de gan rin bang da ai lam) ndai zawn re ai ni hpe mung ra lata bang na ahkang n jaw yang masha tswm ra yawm mat na rai nga ai.

(2) Ra lata meh mai bng ai ni kaw na mung full membership, hal mebership ngu garan nna madat lawm mai ai, lata sharawt mai ai, ngu amyu myu naw mai shayak nga ai.

(3) Matsan ai masha ni hte n chye n chang ai nam kahtawng na masha ni( gara mungdan hta mung matsan masha hte n chye n chyang ai masha grau law ai)hpe ra lata meh bang ten garai n du yang, ja gumhpraw, hpun nba, kmhpaw kumhpa garan ya nna tinang maga de meh bang na matu jinghku hkan hku la mai ai. Nkau mi kumhpa sha la sha kau nna kumhpa jaw ai wa hpe meh n jaw ai mung nga chye ai. Nkau mi rai jang gaw, tinang a jinghku jing-yu sai daw sai chyen ni hpe tinang maga de kaja tim n kaja tim meh jawm jaw na matu hkan tsun da chye ai. Kalang lang jahkrit shama nna mung ga sadi hkan la chye ai.

(4) Ding ding man man mi ra lata la tim, teng man ai hpe mu mada aimasha hte, tsan tsan de mu mada ai masha gaw galoi mung n law ai majaw kaja dik hpe yu shalai kau nna nau n hkrak ai hpe ra lata meh jawm jaw lata sharawt kau nna, hpang de gaja wa tatut galaw yang n mai byin ai lam rai taw nga ai hpe chye ai shaloi gaw grai hpang hkrat nna sum kaba hkrum chye ai. N chye n chyang ai ni hpe kade ang lang dan tim n chye na hkraw, myit n hkawn hkraw ai majw jaw ai hpe njaw ai ngu mu, n jaw aihpe jaw ai ngu mu mada nna lata sharawt shutkau, dawdan shut kau ri chye nga ai. Ga shadawn Copernicus hpe dai prat na ningbaw ningla ni shut ai ngu sat kau ai hpang ya gaw Copernicus tsun ai ga teng ai hpe mu lu ai shaloi gaw hpang hkrat mat sai.

(5) Teng man ai gaw meh law ai hte nau n seng ai. Ga shadawn: Sawn hpan langai mi hpe jawng ma marai 10 hta yang marai 8 a mahtai bung nna marai 2 a mahtai gaw kaga mahtai pru ai ngu ga. Rai tim marai 2 a mahtai mahtang jaw ai rai chye ai. Shing n rai jawngma ni a mahtai gara mung n jaw ai mung mai byin ai. Sarama langai sha teng man nna jaw ai mahtai hpe chye ai mung mai byin ai. Kaman 10 pawng yang kade lu na kun?

(6) Shinggyim masha gaw teng man ai hpe chye tim tinang a kan wang myit nau kaba ai majaw tsan tsan de na hte ya jang na tinang a matu akyu hpe myit mada let, tengman ai hte jaw ai hpe chye ninglen n teng man nna n jaw ai maga ra lata meh bang chye nga ai.

(7) Kalang lang jaw ai hpe teng man ai shadu kau nna n chye ginhka ai majaw ra lata meh bang shut kau chye nga ai. Ga shadawn: NGO project manager langai mi a gumhpraw jai kahpan financial statement hpe yu yang project proposal hte maren hkrak hkrak rai nga ai, vaoucher ni mung hkum hkum tsup tsup rai nga ai. Gumhpraw jahpan hti hkum ni pawng ai mung jaw nga ai. Gumhpraw ngam mung jaw nga ai. Lata e ngam ai gumhpraw cash in hand mung hkrak nga ai(kaga masha a gumhpraw gan hkoi nna sa madun dan ai), Gumhpraw dum na gumhprw ngam(Bank balance) mung jaw nga ai(manang ni a gumhpraw atu hte hkoi nna gan bang da ai). Rai tim dai jahpan n teng ai jahpan rai chye ai. Kadai n mu mad ai hku mayun shaw sah kau nna shi a nta gap la chye nga ai. Dai majaw English masha ni gaw honesty is the best policy nga nna tsun ma ai.

(8) Hkum tsup ra n rawng ai tara laika n nga ai majaw tara laika hta garai n ka shalawm lu ailam amyu myu hku nna mung democracy masa hpe manai makai di nna tinang ra ai mahtai hpe tara shang lu la hkra galaw la mai nga ai.

Ya ten hta Myen mung up ai ni hte mung up ahkang lu la na matu shakut nga ai uhpung ni yawng gaw democracy masa de sa wa nga ga ai nga nna tsun nga ga ai. Gara hpan democracy masa gaw anhte mung masha ni a matu htap htuk na kun? ngu ai gaw mung shawa masha ni jawm myit daw dan lata la na lit nga ai.

Hkristan sasana bungli hte nawku hpung ni hta mung, Karai Kasang a Wenyi gaw kam sham ai sape hpung masha shagu hta amu galaw lu ai,wenyi shadut lu ai(inspiration)hte Karai Kasang kaw na shing ran madun dan ai hkam la lu ai (revelation) ngu kam sham ai majaw hpung kongsi zuphpawng ni hta democracy ra lata ladat masa hpe dam lada jai lang nga ga ai. Dai hta jan wa jaang gaw, anhte a hpung sara hpe anhte bau da ai, anhte jaw lata da ai, dai majaw anhte a matu anhte ra ai hu woi awn ra ai ngu ai de du wa chye nga ai.

Karai Kasang amungdan shing n rai sumsing lamu mungdan gaw democracy mungdan n rai. Mung chying sha ni a gumsan mungdan Republic n rai. United States n rai. Munghpawm mungdan Union n rai. Hkawhkam mungdan kingdom rai nga ai. Karai kKasang a mungdan hta hkawhkam nga ai. Karai Kasang nan hkawhkam ni a Hkawhkam rai nga ai.. Angelic hosts Hpyen dap nga ai. Mung masha ni nga ai. Dat kasa ni nga ai. Lamu ga jarit terrotory nga ai. Tara upadi supreme Law nga ai. Tara jeyang ai lam judgement court nga ai. Jeyang hkrum ai ni a matu htawng condemned cell ngarai mung nga ai. Nsin htawng hkyuk htawng bottomless pit nga ai. Nga yawng nga pra hpe hpan da ai shaloi sumsing lamu hta bawng ban ai lam nga ai. Shinggyim masha hoe hoan da ai shaloi anhte a hkrang bung sumla hte maren hpan da ga ngu nna sumsing lamu kongsi heavenly council e bawng jahkrup ma ai.

Rai tim, yubak masha ni ra lata meh jawm bang nna HKye la Madu hpe san da ai n rai. Yu bak ngarai de sa na shinggyim masha ni jawm myit hkrum nna Madu Yesu hpe dinghta aga de saw shaga la ai n rai. Madu Yesu du yang, dai mung hpe up ai Herod hkaw hkam mung n ra ai majaw Egutu de hprawng shingbyi hkawm ra ai(ya na refugee ngu ai baw rai nga ai). Shangai na shara nta madu tai na kadai n kam hkap la ma ai. Dik shale nna ma Yesu hpe bai kaba na matu Yosep pyi kawa n kam tai ai. Shi a buga de wa yang Nazareth mare masha ni n kap la ma ai. Shi a nta na kanau ni pyi n kam sham ma ai. Dai ten na Yuda nawku htung ningbaw ningla ni shi hpe mara tam nna hpang jahtum Roma asuya a tara rung de mung masa mara pukma hte wudang hta jen sat kau shangun ma ai. Ndai hpe yu yang demovcracy masa hku du sa ai n rai nga ai. Karai Kasang a mungdan hta myihtoi ni, hpung up ni, tara hkaw sara ni, hpungtau ni, hpung ningbaw ni nga nga ma ai. Karai Kasang san da ai n rai yang jahten sharun ai ni sha tai na rai nga ai. Karai Kasang a mungdan hta lawu lahta up hkang masa vertical heirarchy hpe dan dan leng leng mu lu ai. Chyawm tari kaw Kawa Karai Kasang, Kasha Karai Kasang, Chyoi Pra ai Wenyi Karai Kasang masum rai tim langai Triune God (Holy Trinity)nga ai. Dai npu e kasa ni, sara ni pang hte pang nga ai. Hkristu up ai mungdan hta janmau amyu 5 hpe ginmgdan ai hta hkan nna shagrau na lam tsun da ai. Mare 10 up ai aya, mare 5 hpe up ai aya, ngu nna tsun da ai. Hpa jan mau mung n gup, hpa mare mung n up ai ni mung nga nga na rai nga ai. Ndai ni yawng gaw democracy ra lat poi shang na n rai. Karai Kasang a mungdan hta galaw hkawm sa sahmu shamawt ai lam yawng hte gaw for God and for His glory Karai Kasang a hpug shingkang dan dawng na matu hte Karai Kasang myit dik lam a matu sha rai nga ai. Karai Kasang tawn da ya ai supreme spiritual Law chyahtum chyalai wenyi tara hte up ai npu e nnga nga na rai nga ai.

Myanmar mungdan hta Karai Kasang ra sharawng ai democracy up hkang masa teng tup byin pru wa u ga. Sumsing lamu hta Karai Kasang myit dik nga ai hte maren Myanmar mungdan hta mung dik wa ru ga.

BGF Gaw Kachin Political Goal A Ding Bai Ding Na

Ka ai- Hkun Sam
April 18, 2010

Dai ni na ten mungmasa ningbaw makau mi lapran, ningmu n’bung, ladat shai, mungmasha a gawng malai tai na malai, tinang tinggyen wuhpung akyu hpe shawng kaw tawn ai majaw, wunpawng myusha ni a mungmasa pungdan lam yit taw nga sai hpe mu lu nga ai.

Grau nna gaw Myen hpyen asuya pale dat ai strategy langai rai nga ai Border Guard Force (BGF) masing hta BGF hpe hkap la ai wuhpung ni hte n'hkap la ai wuhpung ni ngu n'na, ga garan nga saga ai. KDA, NDAK, La Sang Aung Wa Hpung, Ah Dang Hpung ni BGF masing hpe hkap la n'na, KIO langai sha n'hkap la ai hpe mu lu ai.

Hkap la ai, nhkap la ai ni ngu ai hta grau ahkyak ai gaw, ndai BGF ngu ai masing gaw hpa rai ta? Kachin politics ngu ai gaw hpa rai ta? Kachin political goal gaw hpa rai ta? ngu ai hpe chye ra nga ga ai. Ndai lam ni hpe asan sha chye na tawn yang, hkap la gying ai, n'hkap la gying ai mahtai gaw asan sha pru wa na re.

Shawng ningnan BGF masing ngu ai hpa rai ta, ngu hpe yu yu ga. BGF gaw 7-Step Road Map kaw lawm ai bawsang amyu laknak wuhpung ma hkra hpe Tatmadaw Myen hpyen dap a uphkang ai npu de bang kau na masing rai nga ai. Ndai masing hta, hpyen dap hkrang hpe, hpyen la 326, du 18 hte hpyen dap shagu gaw Myen hpyen la hte bawsang laknak wuhpung hpyen la ni hpe gayau kau nna, major rank madang commanders 3 hte hpaw sa wa na rai mali ai. Cammanders 3 hta 2 gaw laknak lang wuhpung naw kaw na rai n'na, 1 gaw Myen hpyen dap kaw na rai na. Hpyen dap shagu hta, general staff officer and quartermaster officer mung Myen hpen dap na du ni rai na rai nga ai. Dai hta sha n'ga, sergeant majors, segeant chyare hte nurse zawn re marai 27 hpe mung, myen hpyen dap kawn shalawm bang tawn na rai nga ai.

Nde a lachyum gaw hpa rai ta, nga yang, hpyen dap shagu a shamu shamawt ma hkra gaw Myen Tatmadaw kaw nna order sa wa na rai n'na, ginjaw Naypyidaw kaw jahkrat dat ai order hpe n'hkan sa n'mai, myen hpyen du, hpyen la ni hte rau yup rau sha, rau matep tawn na masing rai mali ai. Ginjaw Naypyidaw e mung, 2008 Consitution hta yawng mu chye ai hte maren, hpyen dap a ningbaw gaw ya na Myen hpyen du ni sha shara la tawn ai rai nga ai. Dai hta sha n'nga, 2008 consitution hku nga yang, 2010 Election hta Asuya ningnan hpaw wa yang mung, Asuya a Parlimentary Seats 100% hta 30% gaw hpyen hpyen du ni shara la na rai nga ai.

Myen hpyenla hpyendu ni ram akyang lailen htenza, mungmasha n'tsa tau ya ai lam n'nga ai, mung masha ni hpe Naypidaw kawn gap sat nga yang, gap sat re ni hte, daini wunpawng myutsaw hpyenla ni, rau yup rau sha, myen shagun ai bungli galaw na, masa de rai wa sai.

Ndai kaw kachin politics hte Kachin political goal gaw hpa rai ta ngu ai hpe, bai yu ga. Shawng ningnan chye na da ra ai lam langai gaw, wunpawng myusha ni a rawt malan galaw ai lam gaw, myen rawt malan hpung ni hte shai ai lam langai mi nga ai. Dai gaw labau hka rai nga ai 1947 Panglong Agreement hta Myen amyu hte bawsang amyu sha ni "federal democacy" mungdan langai jawm gawgap na matu, myithkrum ga sadi la wa, Union of Burma gaw gap wa ai hpe, U Nu, Ne Win, hte Than Shwe ni jahten jaza kau ai mungmasa ahkaw ahkang hpe, bai lu la na lam rai nga ai.

Lam ntsa na ga hte tsun ga nga yang, Myen ni matu gaw free and fair election hte democratic Asuya paw pru wa jang rai sai. Raitim Kachin politics gaw democracy mi lu lu, Naypidaw kawn wunpawng mungdaw e shanu nga ai wunpawng myusha ni a gam maka hpe Naypidaw kaw, dawdan ya na n'rai. 1947 Constitution kaw na zawn, tinang mungdan tinang Asuya hte uphkang n'na, Union of Burma a federal Asuya e mung shang lawm let, rau nga pra na mungmasa rai nga ai. Tinang mungdaw tinang amyu, laili laika, htung hkying, makam masham hpe makawp maga, sharawt jatsaw ya lu na, tinang mungdaw na mungmasha hpe gawng malai tai ya lu na, federal democray hkrak bai gawgap la lu na lam rai nga ai.

kadun dawk tsun ga nga yang, myen mung masa la ni gaw, democracy lu yang mai sai raitim, Kachin hte laga bawsang amyu ni matu gaw, "federal democracy system" hte sha n'rai yang, amyu langai hte langai a lapran ramra ai mungmasa ahkaw hkang hpe jaw ya lu na n'rai nga ai hpe, asan sha chye na ra nga ai. Ndai federal democracy system hpe Bama-lu-myo-gyi-wa-da hpe lang ai myen mung masa la ni gaw, bawsang amyu ni hpe self-determanation ngu ai tinang gam maka tinang dawdan ai ngu ai mungmasa ahkaw ahkang hpe n'kam jaw nna, n'tara ai hku, bawsang amyu ni hpe dip up sha lu na matu, mawlanyet kaba hte, Federal democracy nga jang, Union of Burma kaw na, ga garan na re, nga n'na, jahpoi ahpyak masu rai, myen amyu hpe amyu kaba shatai lu, mungdan ting hpe, myen amyu ni up sha lu na, masing hte, labau hpe jahten, mungmasa hpe myi hpaw n'na masu pale nga ai rai nga ai.

Daini anhte wunpawng mungmasa galaw ai ni hta mung federal democracy hpe tsun yang, myen nna ra ai gaw, nga n'na, federal democracy mung n'tsun mat, democracy lam tsun ga ngu yang mung, maigan na Asuya hpe ninghkap ai ni hte pawng ai nga na tsang na, democracy mung n'tsun mat. Political principle hte political goal n'nga ai, majoi Kachin mying gun, sinat hpai nna, mungmasa mung, n'jahta mat ai, shaning na na rai wa nga saga ai.

Yaw shada ai Mungmasa pandung hpa rai ta? ngu san yang pi, le zawn zawn nang zawn zawn, nchye htai ai Wuhpung ni lawm ai hpe mu lu ai. Myen hpyen ningbaw, Than Shwe, Maung Aye, Thein Sein, Kyaw San, Ye Myint ni dictatorship ladat hte mungdan ting hpe yam sha zingri nga ten, anhte wunpawng laknak hpai ai ni, democracy mung n'tsun, federal democracy mung n'tsun, myen dictatorship Asuya hte hpa n'shai ai lailen ni nga wa sai hpe mu lu ai. Ndai zawn rai, political principle n'nga, political goal n'nga ai mang hkang a majaw, hpang jahtum e, BGF hpe aloi ali hkap la jawng nga saga ai.

British ni myenmung de ye nsa wa ten, wunpawng ginra hte wunpawng myusha ni hpe maigan amyu langai mung sa up hkang ai lam n'nga, tinang Du magam ni hte tinang uphkang lai wa sai. British colonial prat hta mung, Wunpawng buga ginra ni hpe wunpawng amyu Duwa ni hpe sha bai lata san let, up hkang shangun lai wa sai. 1948 ning Myenmung Independence lu na matu, mahkrun jawm tam ai hta, Myen mung ting "Federal democracy system" hte shada da hkungga garum shingtau hkat lu yang, grau mai kaja na re nga n'na, Gen. Aung San hte Jinghpaw, Sam, Hkang ninbaw ni myit hkrum ma ai majaw Panglong Agreement hpe sen htu saga ai re. Panglong Agreement gaw federal system, laksan mungdaw asuya ni pawng n'na, jawm nga pra na, gasadi rai nga ai.

Daini na anhte ni BGF hpe hkap lau kau yang Kachin politics hta hpa byin wa na ta? Mahtai gaw wunpawng myu sha ni a labau hte, 1947 Panglong Agreement, 1960 hpang wa ai rawt malan, kabai kau ai hte bung sai. Ndai zawn re labau nga wa ai hpe Bama-Lu-Myo-Gyi-Wa-Da lang ai Ne Win, U Nu, Than Shwe ni gaw, chye nga ninglen, labau hpe gram, federal democracy system hpe jahtau kau n'na, myenmung ting hpe myen shatai, myen up sha lu na, mung masa "myen-ma-han democracy" mying akawp hte magap nna, maw lanyet galaw nga ai re.

Ndai 1947 Gen. Aung San si mat ai hpang kawn Bama-lu-myo-gyi-wa-da lang ai myen mungmasa la ni gaw, federal democracy system hpe jahten na matu democracy ladat hte mi rai rai, hpyen n'gun ladat hte mi rai rai, galaw sa wa na ngu ai masing nga ai hpe England mungdan London School of Economics hta sharin shara galaw nga ai Myen hpaji ninghkring Dr Zarni gaw Irrawaddy shiga dap hta shi ka ai “Confronting the Demons,” ngu ai laika ngau hta madi madun wa sai. (Dr Zarni: "Misinformed by the skewered readings of our past, the dominant Bamas imagine ourselves as a historically cohesive nation whose organizational integration with minority peripheries only needs to be completed either democratically or by force.") Dr Zarni matut tsun ai hta, British ni myen mung kaw na le mat ai hpang, bawsang amyu ni gaw Colonial langai bai rai nga ai Myen a n'tara ai mawlanet de du mat wa n'na, ndai Myenhpyen Asuya uphkang nga ai ten, hpaga yumga, htung hkying, makam masham hte mung masa ahkaw ahkang ni hpe, myen mung masha ni hte, grau n'na, hkrat sum ai hpe hkrum sha ai lam, ka taw nga ai.

Daini mungkang hte myen hpaji ai ninghkring law law pi, myenmung a mang hkang gaw democracy mang hkang sha n'rai, bawsang amyu ni a mungmasa ahkaw ahkang (federal democracy) hkrat sum ai lam, mang hkang madung rai nga ai hpe, hkap la nga sai re.

Ana Kaba hpe Ra Lata Poi Hte Sha Nmai Tsi Ai.

Ka ai- Hkun Nawng

Myen hpyen asuya gaw dai ning laman hta ra lata poi galaw sana re. Lai wa sai shata hta ra lata poi upadi mung ndau dat sai. Rai tim, ndai ra lata poi hta 1990 ning ra lata poi dang tawn da ai NLD hte amyu bawsang mung masa hpung ni yawng ngu na daram gaw n shang shing jawng na lam daw dan kau sai. Dai hku daw dan ai ntsa hta shut ai , jaw ai nga nna ningmu amyu myu pru wa ai. Myen asuya galaw ai ndai ra lata poi gaw anhte mung shawa ni hpyi shawn nga ai rap ra ahkaw ahkang (equal rights) lu ai democracy mungdan de woi sa wa na ninggam re kun? Anhte mungdan labau hta byin lai mat wa ai ra lata poi hte shing daw nna, ra lata poi ngut ai hpang byin wa mai ai masa hpe sawn maram yu ga.

Ahkaw Ahkang Kaba Re
Ndai ra lata poi hta shang shing jawng na mung masa hpung ni law law pru wa sai. Anhte Jinghpaw mung kaw na gaw Dr.Tu Ja a Kachin State Progressive Party(KSPP) re. Shang shing jawng na ni a ningmu gaw si taw ai Myen mung a mung masa hpe bai jahkrung lu na, mung masa chyinghka hpaw wa na hpe myit mada ai. Ndai ahkaw ahkang hpe la nhtawm, gau ngwi sha ti nang ra ai ahkaw ahkang lu hkra shakut galaw mat na. Myen asuya hku nna mungdan hpe democracy byin wa hkra ning gam langai hpang langai galai shai ai(gradual transition) hku woi sa na hpe kam hpa myit mada ma ai. Ndai ralata poi shang na ningmu nga ai ni gaw shanhte hkum shanhte tatut hta hkan nna mung masa galaw ai ni (Political Pragmatists) ngu nna shamying ma ai.

Matut Ninghkap Na
Rai tim nkau mi gaw ndai ralata poi hpe ja ja ninghkap ma ai.Shanhte tsun ai hta, ralata poi hte seng ai tara upadi nan gaw Aung San Suu Kyi, 1988 jawng ma ningbaw ni hte amyu baw sang mung masa ning baw Hkun Htun Oo zawn re ni hpe nlu lawm hkra ding sang yaw shada nna ntara ai hku ka tawn da ai upadi re. Ralata poi shang tim 2008 ning gaw da ai tara(constitution) hte mungdan hpe uphkang ra na re majaw mungchying amyu sha ni hpyi shawn nga ai rap ra ahkaw ahkang ni lu wa na nre nga ma ai. Shan hte gaw myen asuya a ralata poi hpe democracy mungdan hkan na zawn, madang langai kaw tawn nna myit sawn ai ningmu (normative view) nga ai ni nga nna shamying ma ai.

Hpyen Gumshen ni a Ra lata Poi
Gara mungdan na hpyen gumshem ladat hku uphkang ai ni (Military Dictators) tim, tinang a daru magam(power) hpe aloi sha ntat chye ma ai. Ga shadawn, Myen mung na Ne Win, Zimbabwe mungdan na Robert Mugabe hte Indonesia kaw na Suharto ni re. Shanhte gaw mungdan kaw na daru magam(power) hpe ntara ai hku la da tim, shanhte hkum shanhte tara shang byin wa hkra ladat amyu myu hku shakut chye ma ai.

Myen asuya dai ning woi galaw na ralata poi a yaw shada lam mung, tinang hkum tinang tara shang ai asuya (de jury) byin hkra galaw na matu rai nga ai. Mungdan rapdaw kaw hpyenla ni a matu dunghkum 25% la tawn da nna, kaga mung masa hpung mung hpaw let mungdan a ahkyak ai uphkang rung hte sut masa rung zawn re hkan tinang a daru magam grau ja hkra galaw na ladat rai nga ai. Ga shadawn, Union Solidarity and Development Association gaw n (USDA)dai ra lata poi hta shang na matu tara shang mying jahpan jaw da sai re. Ya up hkang nga ai Myen hpyen du ni gaw dai hpung hta shang nna shang shing jawng wa na matu re. Dai zawn re ladat hpe Indonesia kaw Suharto jai lang wa nna “Dwifungsi” ngu shamying ai. Hpyen dap(Army) gaw mungdan hpe makawp maga ya ai wa(Defender) re ai zawn, up hkang ai wa(Ruler) mung re ngu ai myit sawn lam kaw na pru wa ai ladat rai nga ai. Ndai hpe yu yang Myen hpyen asuya gaw anhte mugndan hpe prat ding sa de woi sa na masing re ngu tsun yang nshut na re.

Ndai ralata poi hpe htingbu ASEAN mungdan, UN hte sinna mungdan ni mung asan sha ninghkap ai lam n madun shi tim, grau tara rap ra nna mungchying sha ni hte NLD shang lawm lu na matu shadut nga ai. Mungkan madang (international standard) dep ai ralata poi byin na matu hpyi shawn nga ai.

Rai tim, Myen hpyen asuya gaw tinang ra ai hku shanang nna ra lata poi hpe atik anang galaw mat mai ai. Dai hku lama wa galaw mat yang gaw lai wa sai 2008 ning hta Zimbabwe mungdan hta byin lai mat wa ai masa zawn mai byin wa ai.Zimbabwe mungdan na Robert Mugabe gaw Than Shwe zawn shi a mungdan kata na mungchying sha ni hte shi ntsa nra sharawng ai ni hpe lam amyu myu hku dukhka jaw, zingri ai lam ni galaw ai wa re. Dai majaw mungkan hta mying nkaja ai hku gum hkawng ai. 2008 ning March shata hta ra lata poi galaw ai shaloi Mugabe hte shing jawng ai Movement for Democratic Change(MDC) gaw ra lata poi hta dang ai. Rai tim MDC hpe ralata poi hta lam amyu myu hku mawp ai, masu ai lam ni galaw ai nga nna daru magam n-ap ya ai.Bai nna, MDC malawm ni hpe rim, sat ai lam ni, rung ni hpe pat kau ya nna dingbai dingna amyu myu jaw ai. Dai majaw Mugabe gaw June shata hta ralata poi kalang bai galaw na matu ndau ai shaloi MDC hku nna dai ralata poi hpe nshang na matu daw dan kau ai. Dai ralata poi hta Mugabe hte shing jawng na matu kadai nnga mat ai majaw, shi dang ai nga nna shi hkum shi ndau la kau ai. Rai tim htingbu Africa mungdan hte kaga maigan mungdan kaw na ni nmadi shadaaw ya ai. Matut nna lam amyu myu hku shi hpe MDC hte mung masa ga shaga na matu shadut ai majaw, shata mi nna ai lapran MDC ningbaw hte zaboi ntsa hta mung masa bawng ban ai lam galaw ra mat ai. Ya gaw darum magam hpe MDC hte garan lang nna democracy mungdan byin wa hkra jawmuphkang nga sai re.Myen hpyen asuya gaw Zimbabwe kaw na Mugabe ram pyi zen nna mungdan hpe kaja ai maga de du wa hkra lawan ai hku woi shayawn wa na kun ngu gaw aten sha mahtai lu jaw na re.


Labau tsun dan ai Ra lata Poi
British asuya kaw na awng dawm ahkaw ahkang lu ngut ai hpang Myen mung hta ra lata poi mali lang galaw lai wa sai. Shawng nnan lang na ra lata poi hpe June 1951 hte April 1952 laman galaw ai. Nnan hpang wa ai dinghku majan a majaw shata kaba hku aten la nna, dai ra lata poi hpe tsam mari galaw shangut la ai. Nambat lahkawng lang na ra lata poi hpe gaw 1956 ning April hta galaw ai. Nambat masum lang na ra lata poi hpe gaw 1960 ning February hta galaw lai wa ai. Yawng chye ai hte maren hpang jahtum lang na ralata poi hpe gaw Ne Win asuya(1962-1988) hkrat mat nna, hpyen dap lung wa ai aten 1990 hta galaw ai re. Ndai ra lata poi ni hpe mungdan kata hta dinghku majan mung matut manoi byin nga ai aten hta galaw mat ai re.Mung shawa lata tawn da ai asuya (Parliamentary Democracy) prat (1951-1962) hta galaw ai ra lata poi ni hpe 1947 ning gaw da ai tara(constitution) kaw mahta nna galaw lai wa ai. Dai ra lata poi mahtai hpe hkrang shapraw ya ai lam nga ai. Hpang jahtum lang na ra lata poi hpe gaw da ai tara(constitution) nnga ai lapran kaw galaw lai mat wa ai. Dai ra lata poi mahtai hpe gaw hkrang shapraw ya ai lam nnga mat sai. Lai wa sai aten na ra lata poi ni gaw, madang langai du hkra rap ra ai nga nna Myen mung masa hpe maram ai ni tsun ma ai.

Ra lata poi ni kade galaw wa tim, anhte myit mada nga ai democracy hte rap ra ahkaw ahkang gaw tsan nga ding yang re. Ndai zawn byin ai gaw anhte mungdan hta shaning law law kaw na ru jung nga ai mung masa manghkang hpe shawng nhparan ai majaw re. Byin nga ai dinghku majan hpe ladat jaw ai hku n shazim ai. A Myu bawsang ni hpe lam amyu myu hku dip sha ai. Shaning law law mi lak nak lang nna hpyi jahtau nga ai amyu baw sang ni a rap ra ahkaw ahkang (equal rights) hpe n madat ya ai. Dai sha n ga, mare hkan nga let mung masa galaw ai ni hpe mung lam amyu myu hku dingbai daina jaw ai. Mung shawa ningbaw ni hte zaboi ntsa mung masa bawng ai lam n-galaw ai. Mung shawa masha langai hkrai a mung masa hta shang lawm lu ai ahkaw ahkang ni mung grau yawm mat sai. Dai gaw anhte a mung masa rawt jat lam(political progress) grau grau nyem wa ai lam hpe madun nga ai.

Mung Shawa Myiman Dagraw ai Hpyen Gumshen Uphkang Ladat Nnan de
2010 ning ra lata poi ngut mat tim, Myen hpyen dap uphkang lam gaw naw a nga nga na re. Dai hku byin hkra mung lahta kaw tsun lai wa sai zawn 2008 ning gaw da ai tara (constituion) hte ra lata poi upadi ni gaw myen hpyen asuya hpe shim lam lu na matu madi shadaw tawn da ya sai. Dai majaw buga rawt jat bawng ring lam ni galaw lu ai ahkaw ahkang ni loi grau mai pru wa tim, an hte yawng myit mada ai zawn galai shai lam kaba byin wa na masa nnga ai. Myen hpyen asuya gaw tinang dum nta masha, ninawn ai amyu ni a matu sha myit nna mungdan a sutgan hte nhprang rai ni hpe tinggyeng akyu hku kam mara jai lang, mung shawa ni hpe roi rip nna, lagut, damya zawn uphkang ai asuya(Kleptocratic Government) hkrang de she woi sa wa na re. Ndai zawn re uphkang ai npu hta anhte a mungdan na nhprang sut rai ni hpe Miwa, Gala hte htingbu mungdan ni aloi sha htu shaw lu nna amyat kaba naw lu nga na re. Anhte buga ginra na mung shawa ni gaw ntara ai lam amyu myu hpe n gun da ting let naw hkam sha nga ra na re.

Dai majaw ndai ralata poi galaw ai lam gaw labau hta shut lai wa ai zawn, kalang bai woi shut ai lam sha rai nga ai. Myen hpyen asuya hku nna shawa masha yawng myit mada ai democracy mungdan byin hkra kaja wa nan woi galaw mayu ai myit rawng yang gaw, amyu bawsang ningbaw, NLD ningbaw ni hte shawng mung masa bawng ban jahkrup ai lam ni galaw ra ai. Dai zawn shawng bawng ban jahkrup nna National Reconciliation byin wa hkra UN hte mung shawa ni hpyi shawn nga ai mung shaning law law rai sai. Dai nrai yang, anhte a mungdan gaw democracy hte naw tsan nga na re.

Ralata poi shang na ningbaw ni hpe chye na ya mai tim, shanhte myit ai hku nbyin wa ai sha, Myen hpyen asuya akyu jashawn ai kaw ap nawng kau ra ai ni sha byin na hpe mung dum ra ga ai. Dai hku byin mat yang gaw yawn hpa rai nga ai.

Gara hku mi rai tim, George Orwell a grai mying gum hkawng ai Animal Farrm laika buk kaw na zawn “dusat dumyen ni yawng gaw rap ra ai, rai tim du sat du myen nkau mi gaw kaga ni hta jan nna grau rap ra ai” ngu ai, n tara ai shinggyin wuhpawng gaw de sa wa na masing hpe amyu baw sang(ethnic groups) hte mung shawa masha ni yawng ladat amyu myu hte matut ning hkap sa wa na re.