Ka ai - Dr KhaLum
Ginsup shingjawng poi ni hta nambat masum lu ai ni hpe Magri dazik, nambat lahkawng lu ai ni hpe Gumhpraw dazik, nambat langai lu ai ni hpe Ja dazik shagrau chye ma ai. Dai kumhpa ni hta kaga compensation prize ngu ai myit shapyaw kumhpa, zwe su ngu ai hpang jahtum pandung shang ai kumhpa, hte lagaw din (soccer) ginsup poi ni hta san seng dik kumhhpa ngu nna kumhpa amyu myu naw shagrau ma ai. 1988 ning Korea mare e 24 lang ngu na mungkan Olympic ginsup shingjawng poi hta Surinam ngu ai zunlawng mungdan kaji langai mi kaw na kagat shingjawng ninghkrin masha langai mi sha sa du ai. Nambt langai lu ai majaw Ja dazik hpai nna wa mat ai. Shi a mungdan du yang Surinam mungdan hkawhkam wa kabu gara hkalum poi galaw nna bai hkap shagrau ya ai.
Ya prat na hku nga yang Gumhpraw sen tsa lam (sen100-900 lapran) lu ai wa hpe gaw magri dazik, gumhpraw sen hkying lam (sen 1000-9000 lapran) lu ai wa hpe gumhpraw dazik, gumhpraw sen mun lam (sen 10,000 a lahta de) lu ai wa hpe Ja dazik madu sut du ngu shamying ging nga ai. Hpa majaw ta? nga yang gumhpraw sen kaba kahtap nna chye tam ai wa mung tatut sut masa hta magrau grang ai share wangan langai mi rai nga ai.
Hpaji lam hta mung bachelor degree langai mi lu ai wa hpe gaw hpaji wangan (hpaji brang tung) rai nga ai majaw magri dazik ngu shamying mai nga ai. Bachelor degree lahkawng lu ai wa hpe mung magri dazik lahkawng lu ai wa hte shabung mai nga ai. Master degree langai mi lu ai wa hpe gaw Gumhpraw dazik langai mi lu ai hte shabung mai nga ai. Hpa majaw nga yang master ngu ai gaw Madu ngu ai rai nga ai. Master degree lahkawng lu ai wa hpe gaw Gumhpraw dazik lahkawng lu ai wa hte shabung mai nga ai. Dai hte maren Doctorate degree hpe Ja dazik hte shabung mai nga ai. Ya prat hta gaw lagaw din bawlung(soccer) ginsup ninghkrin ni hpe mung PhD shagrau na nga ai n rai ni?
Anhte shada n shagrau hkat yang kaga masha ni kadai sa shagrau na kun? Ginsup shing jawng poi shang ai ni gaw magri dazik hte sha n mai myit dik ai hte maren, ja gumhpraw tam ai ni mung moi prat tinang a dum nta masha ni sha na matu bum yi loi li galaw sha ai zawn, kaji kajaw sha n tam nna myit dik nga ai hku n re ai sha, masha law law hpe bungli jaw nna pawn ba sharawt lu ai sut arang madu byin tai hkra sen gumhpraw mun sen lam kahtap nna billionnaires, trillionnares sut madu ngu ai lahkam de shanang sa wa ra ai. Hpaji tam ai ni mung bachelor degree, master degree ni hte sha myit n dik nga ai sha, mungkan masha ni hpe lam woi lu ai madang du hkra hpaji kaba hpe shakut shakat sharin la ra nga ai.
Hpaji janmau gaw mungdan langai mi a kata na gumhpraw(currency) hte bung nga ai. Myen gunmhpraw gaw Myen asuya a up hkang ai daru magam npu e manu dan nga ai. Dai hte maren Miwa gumhpraw mung Miwa gumsan mungdan kata e jai sha mai nga ai. Thai gumhpraw mung Thai hkawhkam mungdan kata e n dut n dang jai sha mai nga ai. Gumhpraw maisau pa ntsa Ks 1000 ngu nna ka da ai shaloi dai gunmhpraw je pa gaw lap 1000 hte ging dan ai arung arai hpe mari la lu ai manu rawng nga ai. Dai gumhpraw a shingdu de dai gumhpraw hpe shapraw dat ai mung up asuya langai mi amahkam lit la ai majaw ka shakap da ai daram manu dan ai rai nga ai. Dai asuya lit n la sai ngu nadau dat ai ahkying aten kaw na dai unhpraw maisau je pa gaw hpa manu n dan ai maisau langai mi sha tai mat ai. Moi Japan majan prat hta Japan n majan sum mat ai hte rau, Japan asuya a daru magam (authority) hkoi mat ai majaw Japan gumhpraw ni hpa manu n dan ai maisau hkyep ni tai mat ai rai nga ai. Myen mung dan asuya mung British Commonwealth kaw na pru mat ai shaloi Myen gumhpraw hpe maigan mungdan ni hta n mai jai sha mat wa sai. American Dollar gaw dai ni mungkan mungdan shara shagu hta manu dan nga ai. Hpa majaw ta? nga yang American asuya a daru magam shara shagu ka-up nga ai majaw rai nga ai. American gumhpraw hpe mung American mungdan a jinghku mungdan ni hta n dut n dang ja sha mai nga ai. Ga shadawn Cambodia mung dan hte Cambodia gumhpraw mung mai jaw ai. Thai gumhpraw mung mai jai ai. American gumhpraw mung mai jai ai. Lam makau hkan na lusha seng ni hta mung mai jai ai. American mungdan hte n htuk hkat ai mungdan ni hta chyawm gaw American Dollar hpai ai masha hpe htawng rim bang kun? shing n rai si ari du hkra pyi jaw kun? rai chye ma ai.
Dai hte maren, mungkan hpaji janmau degree ni mung shi na hte shi manu dan nga ma ai. Bukdak hpunggyi ni a bwe lakmat amyu myu mung Bukda nawku hpung masha ni a matu manu dan nna hkungga shagrau nga ma ai. Hkristan nawku hpung amyu myu kaw na shagrau ai hpaji janmau degree ni mung shi shara hte shi shara manu dan nga ai. Ga shadawn: Conservative Theological wings de na hpaji degree ni gaw Conservative churches a matu manu dan nna hkap la jai lang nga ma ai. Liberal theological wings na hpaji janmau ni hpe mung liberal nawku hpung ni hta manu shadan nna jai lang nga ma ai. Ecumenical wings na hpaji janmau ni mung ecumenical circle hta manu dan nga ai. Rai tim, Bukda hpunggyi hpaji janmau gaw Hkristan nawku hpung hta manu n dan ai hte maren, Hkristan makam masham na PhD degree mung Bukda nawku htung hkan ai hpung masha ni a matu manu n dan nga ai. Myen mung kata e moi sasan jawng na atan hpe Asuya jawng na shagrit ai zawn, sasana jawng ni mung asutya jawng na hpaji hpe langu si pa hte galai lu ai ngu tsun ma ai. Ya prat hta mung Uropa mungdan nkau mi gaw American dakkasu ni kaw na shagrau ai hpaji janmau degree ni hpe nau manu n shadan ai zawn ngu nga ma ai. Shagrau dazik ni mung shi prat hte shi manu dan nga ma ai. Philippines mungdan Manila mare kaba na bus(jeepnie) nkau mi hta " Badges are not honoured" nga nna ka da ai hpe mu hti nngai. Dai gaw, dazik ni nau law nna manu dan ai lam shi shara hte shi limit nga ai hpe madun ai rai nga ai. Moi shawng de America mungdan hte awng lakmat hte shagrau dazik nau law wa ai majaw, ai n kam ai Cynic masha langa mi ndai hku tsun ai: "If you present a certificate and a red badge, an American will join any group," (Lakmat hte dazik aahkyeng she shagrau yang American wa gaw gara hpung tim shang na re) ngu ai rai nga ai.
Anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a matu gaw hpa lam hta mung naw hpang hkrat nga ga ai majaw, nau wa mi lata nga na n mai ai. Lu la mai ai yawng hpe shakut shakat di la da ra na re. Lu la wa ai hpaji hpe gaw tinang a buga ginra hta hkan nna jai lang ai hta madung na rai nga ai. Masha shagu mung hpaji matut sharin na ahkaw ahkang lu mai ai n rai. Maigan du nna hpaji matut sharin na ahkang lu ai ni gaw Magri dazik, Gumhpraw dazik ni hte sha myit n dik dum nga ai sha Ja dazik ni hpe shakut la ra ai. Tinang a matu BA, BSc lu jang ram sai, MA, MSc lu jang ram sai, n ngu ai sha DMin, DMiss, EdD, LLD, PhD, DD, DLitt, DHL, DRE, kahtap nna sharin la ra ai. America na Princeton Dakkasu hta doctorate degree kru hpra lu ai sara kaba lahkawng nga ai dai jawng na catalogue hta mu lu ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni hta hpaji jan mau Ja dazik law law lu ai hpaji munu ni law law paw pru wa u ga.
Saturday, July 24, 2010
HPAJI PRAT
Ka ai- Dr. Kha Lum
Moi anhte a ji woi ji wa ni gaw bum yi galaw sha ma ai. Mung du ni a nta hta lai nna kaga daroi darat ni gaw laning mi na mam laning mi tawnghkra n lu sha ai law ai majaw lanam ta du yang, nai htu sha, n-gawng(hkainu) sha, laisi krau sha nna lanam shalawt ai gaw shaning shagu ngu na daram rai nga ai. Jaugawng gawng, nga hkan sha, nam u hkam sha ai ni mung kalang lang hpa n lu sha ai rai nga ai. Hpaga yumga kun rai shatai na daram kadai mung n galaw shapraw lu ma ai.
Pa ga de du nna Sam amyu masha ni hte kanawn wa ai shaloi Wunpawng sha nkau mi hkau hting hkauna hte sun galaw sha chywe wa ai. Rai tim, maigan de dut sha na daram n lu galaw ma ai. Dai majaw ginhtawng htawng jang ri gawng, lam kuli galaw nna gumhpraw tam ma ai. Sharaw hpyi, chyhkyi hpyi, ya laswi, sharaw kyau ni galaw dut ma ai. Rai tim amyu shas yawng hpe bau u na daram n byin ma ai. Miwa hkra hte ni ai Zaiwa, Ngochang mashani gaw lawze gumra hte ndai hkran wora hkran hpaga ga sha chye ma ai. Raio tim, amyu sha yawng hpe pawn ba sharaw na daram hpaga lauban n nga ma ai. Myen hkawhkam hte Inglik du magam ni kaw hpyen shang, rung amu galaw nna chjyang sha lai wa ai ni mung tinang a dinghku hte makyin jinghku ni a matu daram hta jan nna nau wa n daw jau lu ma ai. Langai mi gaw nga ai. Mungkan ntsa e, Kachin State ngu ai Jinghpaw mungdaw hpe lu hkra jawm shakut nna hpyi da lu ai gaw chyeju n mai malap na ga ai. Rai tim, buga lu ai hte sha kan hkru ai n rai. Buga madu ni gaw jahpawt shana shat sha na pyi yak yak rai nga yang, tsi jahpu pyi n lu rai matsan nhkun sung nga yang, anga ai maigan masha ni she jaw sha nga ai hpe tatut mu mada ga ai. Dai majaw gumgai dingla ni hpe chyawm gaw kaning ngu hpaji n chye jaw sai. Aprat asak naw ram ai kasu kasha ni hpe yi bai n hkyen sha na matu,"Ma ni e, shanghkawp hte chye ai hta ballpen hte chye ai mahtang grau kaja ai yaw," ngu tsun mayu ai.
N-gun katsing hte marai 100 galaw na amu hpe hpaji hte, jak hte rai yang marai langai mi sha galaw kau nga ai. Dai majaw hpaji n chye, sutgan aarang nlu, jak n lang ai masha ni lani hte lani bungli n lu mat wa sai. Mahsa 100 galaw ai bungli hpe masha langai mi sha galaw jang ngam ai marai 99 bungli n lu mat sai. Yi bai hkyen sha na ngu yang Asuya ni company de garan dut shsa kau sai majaw moi nu wa ni yi hkyen sha ai shara de yi wa hkyen yang htawng rawng na rai nga ai. Moi nu wa ni madim jun sha ai shara mung sut madu ni garan dut sha kau sai majaw bahkyi ga kajai, hkatsu chyahkan pyi n mai hta sha sai. Majoi shingra de bai wa na ngu yang Mongolia she rai mat sai. Lawt lam langai mi nga ai. Shinggyim mmashs gaw shaning hkying kade hpang hkrat tim hpaji sharin yang ban mi hte chye chyang kunghpan wa nna masah lahkam hpe dep lu ai. Sang daw yang, BC 3500 hkan nna chye chyang kung hpan sai Miwa, Kala(India), Babelon(Iraq), Egypt amayu masha ni hpe dep lu ai. Pyi lai kau lu ai.
Hpaji lakang lung yang mahkrum jaw ra ai. N rai yang majoi mi aten shama nna hpa akyu n pru chye ai. Tan kade chye yang dai hte gingdan ai amu hpa baw galaw na ngu ai myit madung rawng ra ai. Moi 1960 jan 1970 jan dakkasu jawngma langai mi tsun ai. Ngai gaw BA awng jang myit dik sai. BA sha awng jang gaw bum yi galaw sha tim rai sai, nga nna tsun ai. Bum yi galaw sha na rai yang hpa la mi 4 ning tup dakkasu lung nna taen shama, gumhpraw jahtum hkawm n ra na re. Dai wa ya kanang du sai kun n chye ai. Kani lu nna si mat sai zawn nga ai. Ndai Zawn hpaji kaba sharin la nna hpa asung n jashawn ai mashani grai lahpawt hpa rai nga ai. Dai majaw tinang hte htap htuk ai, myit lawm ai, kung kyang ai kanbau bungli hta hkan nna tinang a buga, tinang a aprat hta akyu rawng na hpaji hpe sharin mahkawng la chye ra ai. Nkau mi gaw,"E...Myen mung na degree gaw hpa chye ai ni hpe majoi jaw ai degree wa re," nga nna stun jahpoi chye ma ai. Hpa n chye tim mungdan asuya langai mi jaw ai degree re ai majaw maigan de du ai shaloi,"Ngai ndaai awng da ai," ngu nna madun dan na lakmat(credential) mai byin ai.
Degree shawng lu ai hpang shinggan de sharin la nna galaw lu galaw sha chhye ra ga ai.
Myen mung kata e KG 2 ning, Jawng kaji laning mi, tan 10 du hkra 10 ning ning ngut ai hpang College(Hkawlik) dakkasu de shang lu ai. Kaga maigan mungdan nkau mi hta jawng kaji lung ai shaning kaw na sawn ai majaw tan 12 awng ai hpang College shang na sanpoi htai lu ai. Jawng lung shaning hku sawn yang nau n shai ai. College n kam sa yang, shing n rai cololege shang san poi (entrance exam) n awng yang, kan bau bungli sharin ya ai professional jawng amyu myu de mai sa ai. Dai awng lakmat ni hpe Cetificate of Completeion rai rai, Diploma rai rai shamying nna jaw ma ai. Ga shadawn: Dip. Linguistics, Dip.Theol(Diploma in Theology),DMS(Diploma in Mission Studies), Dip.Min(Diploma in Ministry), CTh(Certificate in Thelogy),GTh(Graduate in Theology), LTh(Licentiate in Theology), DipTh(Diploma in Theology), Dipploma in Nursing, Diploma in Hotel Managegement, Diploma in Tourism, Diploma in Islamic Studies, zawn re ai rai nga ai. College nnan lung ai ni a atan hpe uundergraduate studies program ngu ma ai. mali ning lung ra ai. Mungdan nkau mi hta college 2 ning lung ngut jang awng lakmat amyu mi jaw ma ai. USA hta gaw AA(Associate of Arts) ngu ai lakmat jaw ma ai. mali ning awng la sai ni hpe gaw tinang la ai Major subject hta hkan nna first degree ngu ai Bachelor degree janmau shagrau ma ai. Ga shadaw: BA(Bachelor of Arts), BSc or BS(Bachelor of Science,BE(Bachelor of Engineering),BAg or BSc (Agri)hkai sum hpaji, LLB(Bachelor of Laws) Upadi tara masa hpaji, BLitt(Bachelor of Letters), BEd(Bachelor of Education), BTh(Bachelor of Theology),BARS(Bachelor of Arts in Religious Studies), BBA(Bachelor of Business Administration, BMus(Bachelor of Music), zawn re ai hpaji jan mauni rai nga ai. Bachelor ngu ai gaw hpaji brang tung brang la ngu ai rai nna mungkan hpaji hta kung sai ngu tsun mayu ai rai nga ai. Bachelor degree hkrai rrai tim langai hte langai manu n bung nga ai. Sharin la ai aten ni mung naw shai nga ai. Ga shadawn MBBS(Bachelor of Medicine and Bachelor of Surgery) tsi hpaji hpe 6 ning 7 ning sharin la nna tsi du(medical doctor) byin wa ai. BEd, BSc(Agri), LLB ni hpe 5 ning sharin ra ai. BRE(Bachelor of Religious Education) hpe mungdfan nkau mi hta Bachelor degree langai ngai lu sai ni 2 ning sharin tim mungdan nkau mi hta tan 10 awng sai ni 3 ning sharin la ma ai. BD(Bacxhelor of Divinity) gaw Bachelor rai tim second degree re ai majaw ya MDiv (Master of Divinity) ngut galai shamying ma ai. BMIn(Bachelor of Ministry) hte BMiss(Bachelor of Missiology) ni gaw laning mi hte shangut la lu ai degtree ni rai nga ai. BPhil(Bachelorof Philosophy) hpe England mungdan dakkasu nkau mi hta laning mi hte shangut la lu ai. Ndai hpaji janmau ni gup la lu jang dai hte gingdan ai bungli ni hta shang gawlaw lu na rai nga ai.
Bachelor degree lu sai hpang matut nna hpaji sharin hpunghjat la na maka kap yang, Master degree hpe sharin la na rai nga ai. Master ngu ai gaw Madu, ngu ai rai nga ai. Hkrak nga yang Master degree lu sai wa gaw masha ni kaw nchyang hkan shang ai hpan n rai sai. Tinang nan bungli hpaw nna masha ni hpe shabrai jaw ai madang rai ra sai.BA awng da ai wa gaw MA(Master of Arts) matut sharin la mai ai. BS or BSc awng da ai wa mung MSc(Master of Science) matut sharin la na rai nga ai. Dai hte maren ME(Master of Engineering), Mdiv(Master of Divinity),MPhil(Masterr of Pholsophy), ME(Master of Engineering), MLitt(Master of Literature), MMSc(Master of Medical Science), MMus(Master of Music), MMiss(Master of Misssiology), MRE(Master of Religious Education),MMin(Master of Ministry), MTh or ThM( or MTheol.(Master of Theology), MEd(Master of Education), MBA(Master of Business Administration), STM(Mater of Sacred Theology) ya prat hta MTS(Master of Theological Studies), LLM(Mater of Laws) zawn re ai degree ni rai nga ma ai. Ndai Master degree ni hpe jawng nkau mi hta kaning mi hte shangut la lu ai. Jawng nkaumi hta 2 ning laman shangut la lu ai. Jawng nkau mi hta 3 ning laman shangut la lu nga ai. Dai gaw jawng a tara hte mung seng ai. Tinang a atsam hta mung hkan ai.
Mater degree hpe amak kaja hte awng la lu sai ni gaw Doctorate degree ngu ai doctoral studies de lahjkam lu na rai nga ai. Dai gaw hpaji munu rai nga ai. Tinang sharin hka ja wa ai hpaji subject hta tsaw dik ai madang na hpaji janmau rai nga ai. Doctor hpaji madang hta gaw kadai mung garai n mu sawk tam da lu ai lam ni, manghkang lama ma a mahtai ni hpe sawk tam gyin shalat ai madang rai nga ai. Mungkan ntsa e ndai madang de sai hpaji ninghkrin ni gaw research ngua ai sawk sagawn bungli amyu myu hpe woi hpaw nna jawng, dakkasu hkan lang na laika textbook ni hpe shapraw ma ai. Mung up asuya ni hpe hpaji jaw ma ai. Ana ahkya amyu myu hpe tsi shamai lau ai tsi mawan ni tam sawk shapraw ya ma ai. Hpaga ymga bungli, nawku hpung manghkang ni hpe hpyan nn mahtai kaja jaw let mungkan masha ni hpe woi awn wsa wa ai rai nga ai. America mungdfan hta ndai zawn re ai hpaji ninghkrin ni hpe bau rem da nna Think Tank ngu shamying ma ai. Hpyan la yak ai laja lana manghkang ni pru jang ndai ni hpe mahtai tam shangun ma ai. Mungdan nkaumi gaw ndai zawn kung kyang nna tinang hta grau chye chyang ai ni hpe hkrit ai majaw gyam sat kau chye ma ai. Nang nau ram ai, anhte kaw hkum lawm nga nna ma ni ginsup ai hta n shalawm ai zawn re ai majaw shabrai kaba jaw nna ndut n dang, wang lu wang lang rai myit sawk shapraw na ahkang jaw ai mungdan kaba ni de ndai hpaji ninghkrin ni hprawng shingbyi mat ai hpe brain drain (Bawnu kayun ai) ngu shamying ma ai. Dai ni USA DVD lottery jaw ai gaw mungkan jut nnaw shagun na hpaji ninghkrin ni shanhte kaw sa wa na matu dawn ai ladat amyu mi mung rai nga ai. Doctorate degree amyu myu nga shajang ma ai. Ga shadawn: PhD(Doctor of Philosophy),LLD(Doctor of Laws), DE(Doctor of Engineering), DBA(Doctor of Business Administration),ThD or DTh or Dr Theol.(Doctor of Theology), EdD(Doctor of Education), DRE(Doctor of Religious Education),DMin(Doctor of Ministry), DMiss(Doctor of Missiology), DLitt or LittD(Doctor of Letters),STD(Doctor of Sacred Theology) ya prat hta sexually transmitted disease hte laika hkum kadun bung ai majaw ndai degree hpe n jaw sai, DPS(Doctor of Pastoral Studies), DBS(Doctor of Biblical Studies),MD(Doctor of Medicine) England mungdan hta ndai hte bung ai FRCS(Fellow of Royal College of Surgeons), DHL(Docor of Humane Letters), DMus(Doctor of Music) ni zawn reai rai nga ai. PhD in Communicatyions, PhD in Nuclear Science, PhD in Buddhist studies, PhD in Islamic studies, ngu nna mayu myu nga ai hte maren PhD in Kachin Studies mung nga mai ai n rai ni??? Maigan du sai Jinghpaw Wunpawng ramma ni hpaji kaba sharin la nna anhte a buga garai shamat kau yang sawk sagawn ai amu lawan wa galaw ga. PhD in Zoology la nna anhte buga na dusat du myeng ni a lam wa sawk shapraw, ka mazing da ga. PhD in Geology la nna anhte buga na nhprang sut rai ni hpe sawk sagawn ai lam galaw ga. PhD in History la nna Wunpawng Myu sha ni a labau hpe sagawn ga. Oral History hpe sawk shapraw ga. PhD in Media and Entertainment la nna(la ma nga yang) Ninggawn wa Magam lamu ga dup ai video sumla hkrung ni, cartoon films ni, shapraw ga. PhD in Medical Science la nna(nga yang) AIDS shamai tsi(hkangse sai mai ai nga ma ai), SARS ana shamai tsi, sawk shapraw lawm ga. PhD in Linguistics sharin la nna Jinghpaw grammar, phonology sha n ga Proto Kachin languages sawk shapraw ga. Dai hta grau nna moi prat dusat dumyeng ni hte ga hkrum ai zawn ya mung dasau damyeng ga byan ya ai hpaji, duasat dumyeng ga gale ai jak(auto-translation machines) ni gyin shalat shapraw ga. Lani mi na nhtoi hta Dr Marip Gam , Dr Lahtaw Krang, Dr Nhkum Naw Mai, Dr Seng Hkawn, Dr Ting Ying, Dr Zuk Dai, Dr Sumlut Tang, Dr Ahpu, Dr Nang Ram, Dr Ah Di, Dr Hkaw Kyang ni ka ai laika buk kaba ni mungkan dakkasu kaba ni alaika dum hkan mara nna, dakkasu jawng gawk hkan sharin ai textbooks laika ni n byin wa na ngu kadai tsun lu a ta?Lani mi n nhtoi hta PhD in Kachin Studies hpe Myitkyina mare kaw mungkan mungdan shara shagu na shanhpraw shan chyang jawng ma ni n sa sharin la na ngu kadai tak tsun lu na rai nga a ta? Lani mi Kachin Scientists ni mung lamu ganghkau jak shagan hpe hkang ai rung gawk kaw n dung lawm lu n angu kadai tsun lu a ta? Kachin professors ni mung mungkan dakkasu kaji kaba ni hta jawng up tai nna hpaji sharin ya ai nhtoi mung du wa na n rai ni?
Moi anhte a ji woi ji wa ni gaw bum yi galaw sha ma ai. Mung du ni a nta hta lai nna kaga daroi darat ni gaw laning mi na mam laning mi tawnghkra n lu sha ai law ai majaw lanam ta du yang, nai htu sha, n-gawng(hkainu) sha, laisi krau sha nna lanam shalawt ai gaw shaning shagu ngu na daram rai nga ai. Jaugawng gawng, nga hkan sha, nam u hkam sha ai ni mung kalang lang hpa n lu sha ai rai nga ai. Hpaga yumga kun rai shatai na daram kadai mung n galaw shapraw lu ma ai.
Pa ga de du nna Sam amyu masha ni hte kanawn wa ai shaloi Wunpawng sha nkau mi hkau hting hkauna hte sun galaw sha chywe wa ai. Rai tim, maigan de dut sha na daram n lu galaw ma ai. Dai majaw ginhtawng htawng jang ri gawng, lam kuli galaw nna gumhpraw tam ma ai. Sharaw hpyi, chyhkyi hpyi, ya laswi, sharaw kyau ni galaw dut ma ai. Rai tim amyu shas yawng hpe bau u na daram n byin ma ai. Miwa hkra hte ni ai Zaiwa, Ngochang mashani gaw lawze gumra hte ndai hkran wora hkran hpaga ga sha chye ma ai. Raio tim, amyu sha yawng hpe pawn ba sharaw na daram hpaga lauban n nga ma ai. Myen hkawhkam hte Inglik du magam ni kaw hpyen shang, rung amu galaw nna chjyang sha lai wa ai ni mung tinang a dinghku hte makyin jinghku ni a matu daram hta jan nna nau wa n daw jau lu ma ai. Langai mi gaw nga ai. Mungkan ntsa e, Kachin State ngu ai Jinghpaw mungdaw hpe lu hkra jawm shakut nna hpyi da lu ai gaw chyeju n mai malap na ga ai. Rai tim, buga lu ai hte sha kan hkru ai n rai. Buga madu ni gaw jahpawt shana shat sha na pyi yak yak rai nga yang, tsi jahpu pyi n lu rai matsan nhkun sung nga yang, anga ai maigan masha ni she jaw sha nga ai hpe tatut mu mada ga ai. Dai majaw gumgai dingla ni hpe chyawm gaw kaning ngu hpaji n chye jaw sai. Aprat asak naw ram ai kasu kasha ni hpe yi bai n hkyen sha na matu,"Ma ni e, shanghkawp hte chye ai hta ballpen hte chye ai mahtang grau kaja ai yaw," ngu tsun mayu ai.
N-gun katsing hte marai 100 galaw na amu hpe hpaji hte, jak hte rai yang marai langai mi sha galaw kau nga ai. Dai majaw hpaji n chye, sutgan aarang nlu, jak n lang ai masha ni lani hte lani bungli n lu mat wa sai. Mahsa 100 galaw ai bungli hpe masha langai mi sha galaw jang ngam ai marai 99 bungli n lu mat sai. Yi bai hkyen sha na ngu yang Asuya ni company de garan dut shsa kau sai majaw moi nu wa ni yi hkyen sha ai shara de yi wa hkyen yang htawng rawng na rai nga ai. Moi nu wa ni madim jun sha ai shara mung sut madu ni garan dut sha kau sai majaw bahkyi ga kajai, hkatsu chyahkan pyi n mai hta sha sai. Majoi shingra de bai wa na ngu yang Mongolia she rai mat sai. Lawt lam langai mi nga ai. Shinggyim mmashs gaw shaning hkying kade hpang hkrat tim hpaji sharin yang ban mi hte chye chyang kunghpan wa nna masah lahkam hpe dep lu ai. Sang daw yang, BC 3500 hkan nna chye chyang kung hpan sai Miwa, Kala(India), Babelon(Iraq), Egypt amayu masha ni hpe dep lu ai. Pyi lai kau lu ai.
Hpaji lakang lung yang mahkrum jaw ra ai. N rai yang majoi mi aten shama nna hpa akyu n pru chye ai. Tan kade chye yang dai hte gingdan ai amu hpa baw galaw na ngu ai myit madung rawng ra ai. Moi 1960 jan 1970 jan dakkasu jawngma langai mi tsun ai. Ngai gaw BA awng jang myit dik sai. BA sha awng jang gaw bum yi galaw sha tim rai sai, nga nna tsun ai. Bum yi galaw sha na rai yang hpa la mi 4 ning tup dakkasu lung nna taen shama, gumhpraw jahtum hkawm n ra na re. Dai wa ya kanang du sai kun n chye ai. Kani lu nna si mat sai zawn nga ai. Ndai Zawn hpaji kaba sharin la nna hpa asung n jashawn ai mashani grai lahpawt hpa rai nga ai. Dai majaw tinang hte htap htuk ai, myit lawm ai, kung kyang ai kanbau bungli hta hkan nna tinang a buga, tinang a aprat hta akyu rawng na hpaji hpe sharin mahkawng la chye ra ai. Nkau mi gaw,"E...Myen mung na degree gaw hpa chye ai ni hpe majoi jaw ai degree wa re," nga nna stun jahpoi chye ma ai. Hpa n chye tim mungdan asuya langai mi jaw ai degree re ai majaw maigan de du ai shaloi,"Ngai ndaai awng da ai," ngu nna madun dan na lakmat(credential) mai byin ai.
Degree shawng lu ai hpang shinggan de sharin la nna galaw lu galaw sha chhye ra ga ai.
Myen mung kata e KG 2 ning, Jawng kaji laning mi, tan 10 du hkra 10 ning ning ngut ai hpang College(Hkawlik) dakkasu de shang lu ai. Kaga maigan mungdan nkau mi hta jawng kaji lung ai shaning kaw na sawn ai majaw tan 12 awng ai hpang College shang na sanpoi htai lu ai. Jawng lung shaning hku sawn yang nau n shai ai. College n kam sa yang, shing n rai cololege shang san poi (entrance exam) n awng yang, kan bau bungli sharin ya ai professional jawng amyu myu de mai sa ai. Dai awng lakmat ni hpe Cetificate of Completeion rai rai, Diploma rai rai shamying nna jaw ma ai. Ga shadawn: Dip. Linguistics, Dip.Theol(Diploma in Theology),DMS(Diploma in Mission Studies), Dip.Min(Diploma in Ministry), CTh(Certificate in Thelogy),GTh(Graduate in Theology), LTh(Licentiate in Theology), DipTh(Diploma in Theology), Dipploma in Nursing, Diploma in Hotel Managegement, Diploma in Tourism, Diploma in Islamic Studies, zawn re ai rai nga ai. College nnan lung ai ni a atan hpe uundergraduate studies program ngu ma ai. mali ning lung ra ai. Mungdan nkau mi hta college 2 ning lung ngut jang awng lakmat amyu mi jaw ma ai. USA hta gaw AA(Associate of Arts) ngu ai lakmat jaw ma ai. mali ning awng la sai ni hpe gaw tinang la ai Major subject hta hkan nna first degree ngu ai Bachelor degree janmau shagrau ma ai. Ga shadaw: BA(Bachelor of Arts), BSc or BS(Bachelor of Science,BE(Bachelor of Engineering),BAg or BSc (Agri)hkai sum hpaji, LLB(Bachelor of Laws) Upadi tara masa hpaji, BLitt(Bachelor of Letters), BEd(Bachelor of Education), BTh(Bachelor of Theology),BARS(Bachelor of Arts in Religious Studies), BBA(Bachelor of Business Administration, BMus(Bachelor of Music), zawn re ai hpaji jan mauni rai nga ai. Bachelor ngu ai gaw hpaji brang tung brang la ngu ai rai nna mungkan hpaji hta kung sai ngu tsun mayu ai rai nga ai. Bachelor degree hkrai rrai tim langai hte langai manu n bung nga ai. Sharin la ai aten ni mung naw shai nga ai. Ga shadawn MBBS(Bachelor of Medicine and Bachelor of Surgery) tsi hpaji hpe 6 ning 7 ning sharin la nna tsi du(medical doctor) byin wa ai. BEd, BSc(Agri), LLB ni hpe 5 ning sharin ra ai. BRE(Bachelor of Religious Education) hpe mungdfan nkau mi hta Bachelor degree langai ngai lu sai ni 2 ning sharin tim mungdan nkau mi hta tan 10 awng sai ni 3 ning sharin la ma ai. BD(Bacxhelor of Divinity) gaw Bachelor rai tim second degree re ai majaw ya MDiv (Master of Divinity) ngut galai shamying ma ai. BMIn(Bachelor of Ministry) hte BMiss(Bachelor of Missiology) ni gaw laning mi hte shangut la lu ai degtree ni rai nga ai. BPhil(Bachelorof Philosophy) hpe England mungdan dakkasu nkau mi hta laning mi hte shangut la lu ai. Ndai hpaji janmau ni gup la lu jang dai hte gingdan ai bungli ni hta shang gawlaw lu na rai nga ai.
Bachelor degree lu sai hpang matut nna hpaji sharin hpunghjat la na maka kap yang, Master degree hpe sharin la na rai nga ai. Master ngu ai gaw Madu, ngu ai rai nga ai. Hkrak nga yang Master degree lu sai wa gaw masha ni kaw nchyang hkan shang ai hpan n rai sai. Tinang nan bungli hpaw nna masha ni hpe shabrai jaw ai madang rai ra sai.BA awng da ai wa gaw MA(Master of Arts) matut sharin la mai ai. BS or BSc awng da ai wa mung MSc(Master of Science) matut sharin la na rai nga ai. Dai hte maren ME(Master of Engineering), Mdiv(Master of Divinity),MPhil(Masterr of Pholsophy), ME(Master of Engineering), MLitt(Master of Literature), MMSc(Master of Medical Science), MMus(Master of Music), MMiss(Master of Misssiology), MRE(Master of Religious Education),MMin(Master of Ministry), MTh or ThM( or MTheol.(Master of Theology), MEd(Master of Education), MBA(Master of Business Administration), STM(Mater of Sacred Theology) ya prat hta MTS(Master of Theological Studies), LLM(Mater of Laws) zawn re ai degree ni rai nga ma ai. Ndai Master degree ni hpe jawng nkau mi hta kaning mi hte shangut la lu ai. Jawng nkaumi hta 2 ning laman shangut la lu ai. Jawng nkau mi hta 3 ning laman shangut la lu nga ai. Dai gaw jawng a tara hte mung seng ai. Tinang a atsam hta mung hkan ai.
Mater degree hpe amak kaja hte awng la lu sai ni gaw Doctorate degree ngu ai doctoral studies de lahjkam lu na rai nga ai. Dai gaw hpaji munu rai nga ai. Tinang sharin hka ja wa ai hpaji subject hta tsaw dik ai madang na hpaji janmau rai nga ai. Doctor hpaji madang hta gaw kadai mung garai n mu sawk tam da lu ai lam ni, manghkang lama ma a mahtai ni hpe sawk tam gyin shalat ai madang rai nga ai. Mungkan ntsa e ndai madang de sai hpaji ninghkrin ni gaw research ngua ai sawk sagawn bungli amyu myu hpe woi hpaw nna jawng, dakkasu hkan lang na laika textbook ni hpe shapraw ma ai. Mung up asuya ni hpe hpaji jaw ma ai. Ana ahkya amyu myu hpe tsi shamai lau ai tsi mawan ni tam sawk shapraw ya ma ai. Hpaga ymga bungli, nawku hpung manghkang ni hpe hpyan nn mahtai kaja jaw let mungkan masha ni hpe woi awn wsa wa ai rai nga ai. America mungdfan hta ndai zawn re ai hpaji ninghkrin ni hpe bau rem da nna Think Tank ngu shamying ma ai. Hpyan la yak ai laja lana manghkang ni pru jang ndai ni hpe mahtai tam shangun ma ai. Mungdan nkaumi gaw ndai zawn kung kyang nna tinang hta grau chye chyang ai ni hpe hkrit ai majaw gyam sat kau chye ma ai. Nang nau ram ai, anhte kaw hkum lawm nga nna ma ni ginsup ai hta n shalawm ai zawn re ai majaw shabrai kaba jaw nna ndut n dang, wang lu wang lang rai myit sawk shapraw na ahkang jaw ai mungdan kaba ni de ndai hpaji ninghkrin ni hprawng shingbyi mat ai hpe brain drain (Bawnu kayun ai) ngu shamying ma ai. Dai ni USA DVD lottery jaw ai gaw mungkan jut nnaw shagun na hpaji ninghkrin ni shanhte kaw sa wa na matu dawn ai ladat amyu mi mung rai nga ai. Doctorate degree amyu myu nga shajang ma ai. Ga shadawn: PhD(Doctor of Philosophy),LLD(Doctor of Laws), DE(Doctor of Engineering), DBA(Doctor of Business Administration),ThD or DTh or Dr Theol.(Doctor of Theology), EdD(Doctor of Education), DRE(Doctor of Religious Education),DMin(Doctor of Ministry), DMiss(Doctor of Missiology), DLitt or LittD(Doctor of Letters),STD(Doctor of Sacred Theology) ya prat hta sexually transmitted disease hte laika hkum kadun bung ai majaw ndai degree hpe n jaw sai, DPS(Doctor of Pastoral Studies), DBS(Doctor of Biblical Studies),MD(Doctor of Medicine) England mungdan hta ndai hte bung ai FRCS(Fellow of Royal College of Surgeons), DHL(Docor of Humane Letters), DMus(Doctor of Music) ni zawn reai rai nga ai. PhD in Communicatyions, PhD in Nuclear Science, PhD in Buddhist studies, PhD in Islamic studies, ngu nna mayu myu nga ai hte maren PhD in Kachin Studies mung nga mai ai n rai ni??? Maigan du sai Jinghpaw Wunpawng ramma ni hpaji kaba sharin la nna anhte a buga garai shamat kau yang sawk sagawn ai amu lawan wa galaw ga. PhD in Zoology la nna anhte buga na dusat du myeng ni a lam wa sawk shapraw, ka mazing da ga. PhD in Geology la nna anhte buga na nhprang sut rai ni hpe sawk sagawn ai lam galaw ga. PhD in History la nna Wunpawng Myu sha ni a labau hpe sagawn ga. Oral History hpe sawk shapraw ga. PhD in Media and Entertainment la nna(la ma nga yang) Ninggawn wa Magam lamu ga dup ai video sumla hkrung ni, cartoon films ni, shapraw ga. PhD in Medical Science la nna(nga yang) AIDS shamai tsi(hkangse sai mai ai nga ma ai), SARS ana shamai tsi, sawk shapraw lawm ga. PhD in Linguistics sharin la nna Jinghpaw grammar, phonology sha n ga Proto Kachin languages sawk shapraw ga. Dai hta grau nna moi prat dusat dumyeng ni hte ga hkrum ai zawn ya mung dasau damyeng ga byan ya ai hpaji, duasat dumyeng ga gale ai jak(auto-translation machines) ni gyin shalat shapraw ga. Lani mi na nhtoi hta Dr Marip Gam , Dr Lahtaw Krang, Dr Nhkum Naw Mai, Dr Seng Hkawn, Dr Ting Ying, Dr Zuk Dai, Dr Sumlut Tang, Dr Ahpu, Dr Nang Ram, Dr Ah Di, Dr Hkaw Kyang ni ka ai laika buk kaba ni mungkan dakkasu kaba ni alaika dum hkan mara nna, dakkasu jawng gawk hkan sharin ai textbooks laika ni n byin wa na ngu kadai tsun lu a ta?Lani mi n nhtoi hta PhD in Kachin Studies hpe Myitkyina mare kaw mungkan mungdan shara shagu na shanhpraw shan chyang jawng ma ni n sa sharin la na ngu kadai tak tsun lu na rai nga a ta? Lani mi Kachin Scientists ni mung lamu ganghkau jak shagan hpe hkang ai rung gawk kaw n dung lawm lu n angu kadai tsun lu a ta? Kachin professors ni mung mungkan dakkasu kaji kaba ni hta jawng up tai nna hpaji sharin ya ai nhtoi mung du wa na n rai ni?
Wunpawng Hpe Hpring Tsup Ai De Woi Sa Na Bandung (To The Perfect Goal)
Ka ai – Sau Lang
Ndai mungkan ntsa hta masin kalawp let Ladi hte nsa sa nga ai shinggyim masha ngu mying lu ai ni yawng gaw tinang a bandung (goal) hte nga nga ai hkrai re. Nkau mi gaw bandung de nlu sa ai ni nga ai zawn, Nkau mi gaw tinang a bandung de lahkam htawt sit nga ma ai. Masha langai hkrai (personal) (sh) Wuhpung Wuhpawng hte (group) (sh) mungdan langai hku nga nna tawn da ai bandung ni nga nga ai re. Bandung tawn da ai lam gaw asak hkrung taw nga ai lachyum (life meaning) hpe shapraw ya let, Bandung tawn ai wa a manu (value) hpe mung shatsaw ya lu ai.
Grau nna gaw masha langai hta bandung mung langai sha mai nga ai re.Ga shadawn - Ma kasha langai wa gaw “ngai kaba wa yang Tsi sara wun ( doctor), Jawng Sara (lecturer), Hpung Sara (pastor) mung tai na re nga nna nmai shakut shaja taw ai. Tsun mayu ai gaw bandung hpe lahkawng/masum nmai tawn da ai re. Makam masham lam (faith) hku tsun yang gaw “Anhte Hkristian ni gaw Sumsing lamu de (sh) Ngarai di de sa ai lam sha nga ai. Lahkawng yan de sa na (sh) Ka-ang kaw ngu nmai nga taw ai. Tsun mayu ai gaw hpang jahtum du hkra sa na nga myit da ai Bandung gaw langai sha rai ra ai re.
Ndai zawn sha, dai ni anhte Wunpawng Mungdan hku nna hpring tsup ai de du hkra sa na nga nna shakut taw ai Bandung gaw langai sha rai ra ai hte grau kaja ai wa hpe lata la chye ra na re. Ga shadawn – Masha langai mi gaw “ngai dai na wam ra ai (sh) sumla hkrung yu ra ai (sh) laika yu ra ai” dai zawn re bungli ni kahtap nna nga wa yang shi hta grau akyu rawng na bungli hpe lata la ra na re. Aten langai kaw sha Wam ngut yang sumla hkrung yu, ngut jang, Laika hti na ngu nmai galaw ai. Dai hku rai yang gaw, Hpa lam hta mung tang du ai lam (perfect) byin na nre ai sha n ga, galaw ngut ai ni yawng gaw ahkyu nrawng ai sha byin mat na re. Jaw ang ai (truth) hpe lata la chye ra ai.
Dai zawn sha, dai ni anhte Wunpawng Mungdan hpe hpring tsup ai de woi sa wa lu na bandung gaw -
1- Sut masa lam hku kun?
2- Hpaji masa lam hku kun?
3- Hkam kaja lam masa hku kun?
4- Karai masa lam hku kun?
5- Mung masa lam hku kun?
Dai ni anhte Wunpawng sha ni nmyit nmai ahkyak taw nga sai re. Sut masa lam (economic) hku sa ga nga yang gaw sut masa lam langai kaw sha awng padang lu na re. Hpaji masa lam (education) hku sa yang mung hpaji masa lam hta rawt jat wa let mungkan madang (international level) dep wa na re. Hkam kaja lam (health) hte Karai Masa (theological) lam ni kaw mung dai zawn sha re.
Dai hta grau ai lam langai mi nga ai, dai gaw anhte Wunpawng sha ni hpe hpring tsup ai de du hkra sa na matu gaw Mung masa (Politic) hpe ahkyak bandung tawn da ra na re. Anhte mung anhte up, anhte mung masa hta anhte nga yang Hpaji, Sut masa, hkam kaja lam, Karai masa lam hta rawt jat wa na matu gaw jin jin sha rai na re. Dai hku tsun chyai yang gaw grai loi ai zawn nga ai raitim kaja wa sha Mung masa lam bandung de du hkra sa na matu gaw grai loi ai lam n re. Anhte hpe woi awn ning shawng nga ai hpaji rawng ningbaw ni hkrai shakut yang mung nmai ai zawn Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpyen dap (K.I.A) ni hkrai shakut taw nga yang mung aten shama sha rai na re. Tsun mayu ai lam gaw Wunpawng sha ni nan shang lawm shakut shaja ra sai re. Dai hku nrai yang gaw mungkan wa hten mat tim Myen (asuya) a lata npu kaw na anhte lawt lu na nrai nga ai. Dai majaw tinang byin mai ai kaw nna wunpawng mungdan a mung masa lam kaw shang lawm gun hpai na hpe Wunpawng sha ni nan ra ahkyak nga sai re. Mung masa lam hpe madung tawn let shakut shaja Rau jawm gun hpai sa wa saga. Wunpawng sha ni a hpring tsup ai bandung de du hkra…
Laika ka Sara Sau Lang gaw Jinghpaw Wunpawng Chyum Kawlik (KTC, Nawng Nang) hta Karai mungga hpe sharin hka ja nga ai re.
Ndai mungkan ntsa hta masin kalawp let Ladi hte nsa sa nga ai shinggyim masha ngu mying lu ai ni yawng gaw tinang a bandung (goal) hte nga nga ai hkrai re. Nkau mi gaw bandung de nlu sa ai ni nga ai zawn, Nkau mi gaw tinang a bandung de lahkam htawt sit nga ma ai. Masha langai hkrai (personal) (sh) Wuhpung Wuhpawng hte (group) (sh) mungdan langai hku nga nna tawn da ai bandung ni nga nga ai re. Bandung tawn da ai lam gaw asak hkrung taw nga ai lachyum (life meaning) hpe shapraw ya let, Bandung tawn ai wa a manu (value) hpe mung shatsaw ya lu ai.
Grau nna gaw masha langai hta bandung mung langai sha mai nga ai re.Ga shadawn - Ma kasha langai wa gaw “ngai kaba wa yang Tsi sara wun ( doctor), Jawng Sara (lecturer), Hpung Sara (pastor) mung tai na re nga nna nmai shakut shaja taw ai. Tsun mayu ai gaw bandung hpe lahkawng/masum nmai tawn da ai re. Makam masham lam (faith) hku tsun yang gaw “Anhte Hkristian ni gaw Sumsing lamu de (sh) Ngarai di de sa ai lam sha nga ai. Lahkawng yan de sa na (sh) Ka-ang kaw ngu nmai nga taw ai. Tsun mayu ai gaw hpang jahtum du hkra sa na nga myit da ai Bandung gaw langai sha rai ra ai re.
Ndai zawn sha, dai ni anhte Wunpawng Mungdan hku nna hpring tsup ai de du hkra sa na nga nna shakut taw ai Bandung gaw langai sha rai ra ai hte grau kaja ai wa hpe lata la chye ra na re. Ga shadawn – Masha langai mi gaw “ngai dai na wam ra ai (sh) sumla hkrung yu ra ai (sh) laika yu ra ai” dai zawn re bungli ni kahtap nna nga wa yang shi hta grau akyu rawng na bungli hpe lata la ra na re. Aten langai kaw sha Wam ngut yang sumla hkrung yu, ngut jang, Laika hti na ngu nmai galaw ai. Dai hku rai yang gaw, Hpa lam hta mung tang du ai lam (perfect) byin na nre ai sha n ga, galaw ngut ai ni yawng gaw ahkyu nrawng ai sha byin mat na re. Jaw ang ai (truth) hpe lata la chye ra ai.
Dai zawn sha, dai ni anhte Wunpawng Mungdan hpe hpring tsup ai de woi sa wa lu na bandung gaw -
1- Sut masa lam hku kun?
2- Hpaji masa lam hku kun?
3- Hkam kaja lam masa hku kun?
4- Karai masa lam hku kun?
5- Mung masa lam hku kun?
Dai ni anhte Wunpawng sha ni nmyit nmai ahkyak taw nga sai re. Sut masa lam (economic) hku sa ga nga yang gaw sut masa lam langai kaw sha awng padang lu na re. Hpaji masa lam (education) hku sa yang mung hpaji masa lam hta rawt jat wa let mungkan madang (international level) dep wa na re. Hkam kaja lam (health) hte Karai Masa (theological) lam ni kaw mung dai zawn sha re.
Dai hta grau ai lam langai mi nga ai, dai gaw anhte Wunpawng sha ni hpe hpring tsup ai de du hkra sa na matu gaw Mung masa (Politic) hpe ahkyak bandung tawn da ra na re. Anhte mung anhte up, anhte mung masa hta anhte nga yang Hpaji, Sut masa, hkam kaja lam, Karai masa lam hta rawt jat wa na matu gaw jin jin sha rai na re. Dai hku tsun chyai yang gaw grai loi ai zawn nga ai raitim kaja wa sha Mung masa lam bandung de du hkra sa na matu gaw grai loi ai lam n re. Anhte hpe woi awn ning shawng nga ai hpaji rawng ningbaw ni hkrai shakut yang mung nmai ai zawn Wunpawng Mungdan Shanglawt Hpyen dap (K.I.A) ni hkrai shakut taw nga yang mung aten shama sha rai na re. Tsun mayu ai lam gaw Wunpawng sha ni nan shang lawm shakut shaja ra sai re. Dai hku nrai yang gaw mungkan wa hten mat tim Myen (asuya) a lata npu kaw na anhte lawt lu na nrai nga ai. Dai majaw tinang byin mai ai kaw nna wunpawng mungdan a mung masa lam kaw shang lawm gun hpai na hpe Wunpawng sha ni nan ra ahkyak nga sai re. Mung masa lam hpe madung tawn let shakut shaja Rau jawm gun hpai sa wa saga. Wunpawng sha ni a hpring tsup ai bandung de du hkra…
Laika ka Sara Sau Lang gaw Jinghpaw Wunpawng Chyum Kawlik (KTC, Nawng Nang) hta Karai mungga hpe sharin hka ja nga ai re.
Jinghpaw Wunpawng Amyu Sha Ni Aten Tup Shagreng Nga Ra Ai Tai HPYEN GASAT LADAT 5 (Total Defence)
Ka ai - Layang Hkun Htoi
BSc., MBCS (London)
"Total Defence" hpe 1984 ning kaw nna Switzerland hte Sweden ni kaw shawng jai lang wa ai rai nga ai. Ndai total defence hpe lam madung lahkawng hku nna jai lang nga ma ai. Shanglawt nnan lu nna ungmasha jahpan nlaw ai mungdan ni gaw aten tup hpyendap magam gunhpai ai Hpyenla shagreng da na matu n loi la nga ai. Dai hta ndai total defence gaw nga ai mungshawa ni yawng shanglawm ai tai hpyen gasat ladat nan rai nga ai.
Lam lahkawng hku nna, dai ni na hpyen masa lam gaw galai shai nga sai, moi prat na zawn hpyen majan pa hta gasat ai lailen ni yawm wa nga sai. Hpyen wa hku nna gasat ai ladat ni hta myit masa lam hpe gasat ai, hpaga yum ga lam, htunghkring, aga, lailen ga-up ai hte gasat ai lam ni hte anhte Jinghpaw Wunpawng Amyusha ni mung shani shagu hkrum sha nga ga ai.
Ndai hpe tai gasat na matu total defence ngu ai tai hpyen gasat ladat hpe anhte amyu ni shaman shakyang, shajin da ra nga saga ai. Ndai total defence ngu nna shamying ai tai hpyen gasat ladat hta hkyen lajang tawn da na gasat ladat (5) lawm nga ai. Dai ni gaw Myit masa hte gasat ai ladat (physiological defence), Mungshawa yawng kaw nna hpyen
majan yak hkak wa jang shajin da ra ai ladat (Civil Defence), Hpaga yum ga, sut masa lam n'gun ja hkra galaw da ai ladat (Economic Defence), Mungchying shawa ni shada madang n ginhka ai hku myithkrum lam la da ai ladat (Social Defence) hte Hpyen masa lam hte gasat ai ladat (Military Defence) ni rai nga ai.
Ndai total defence gaw shanglawt nnan lu ai, masha jahpan nlaw la ai mungdan na asuya ni hku nna, mungchying shawa yawng tinang mungdan a lit hpe du ai shara, nga ai shara, galaw nga ai magam bungli, myit yaw shada nga ai myit hkrun lam, shani shagu hkrum katut nga ai tinang a shinggyim shingwang kata a matu galoi mung jin jin rai lu na matu yaw shada let, jahkrat da ai shaman shakyang da ra ai tai hpyen gasat ladat nan rai nga ai.
1)Myit masa hte tai hpyen hpe gasat ai ladat (Physiological Defence)
Anhte Jinghpaw Wunpawng Amyusha ni gaw tai hpyen rai nga ai Myen hpyendap a (Lu-Myo-Gyi-Wada) ga-up sha wa ai shaning (50) ning jan hkrum sha nga saga ai. Dai re hta, aten galu maigan amyu ni e ga-up magang, maigan amyusha ni a htunghking lailen, aga, makam masham ni hpe ndum shami myit hta yu htuk, manu dum wa nga ga ai. Ndum shami shanhte htung lailen ni anhte mungdan, amyusha ni a lapran lang manu ai zawn hkam sha chye nga ga ai. Dai re majaw, Myit (sub-conscious) hta galoi mung, tinang htunghking, aga, laika, lailen, makam masham hpe myit kraw lawang hta rawng nga na matu gasat taw nga ra ai.
Myen shi sumla (MRTV) ni kaw nna shapoi ai myit masa lam gasat sumla ni hpe n yu byin hkra koi gam ai, tinang amyu ga hpe shaga yang arawng la chye ai, tinang amyu htunghkring lailen makam masham hpe makawp maga na myit masa lam hte tai hpyen a myit masa lam gasat ai majan hpe nhtang tai gasat ra nga ga ai.
2) Mungshawa yawng kaw nna hpyen majan yakhkak wa yang shajin da ra ai tai hpyen gasat ladat (Civil Defence) Tinang amyusha ni hta wan hkru, hka lim, lam magup a majaw laja lana tsin yam hkrum hkra wa yang na matu, tsi hpaji, malu masha, nga shara ni hpe tau nau hkyen lajang da ai lai ladat rai nga ai. Rawt galu kaba nga sai Singapore mungdan, Estonia (Russia kaw na shanglawt lu ai mungdan) ni hta, dai ni ta tut jai lang nga ai ladat nan rai nga ai.
Mungchyin mungshawa yawng gaw, ndai tai hpyen gasat ladat ni hpe chye nan chye da ra nga saga ai. Ndai ninghkap gasat lai ladat hta, tinang amyusha ni a matu hpyen tai ya mai ai, tinang amyusha mungdan hpe hkra wa ai Hpyen Wa a maw mawn ai lam magup hpe a zi yu let, tinang amyusha lawt lu lam hta shakut nga ai ningbaw ningla ni hte jawm jahkrup bawng ban nna jawm gasat sa wa ra nga sai.
3)Hpaga yum ga, sut masa lam n'gun ja hkra galaw da ai tai hpyen gasat ladat (Economic Defence)
Hpaga yum ga ga ai sutdu ni, yi sun hkau na galaw ai mungshawa ni, magam dap amyu myu hta tsap nga ai bungli galaw mungchying mungshawa ni kaw nna, tinang amyusha ni a sutlu nga mu nga mai, sut hpaga lam n'gun ja wa na matu shakut sa wa ai tai hpyen gasat ladat rai nga ai. Sut hpaga galaw nga ai mungchying mungshawa yawng gaw, galai shai nga ai mungkan a sut hpaga lam ni hpe galoi mung hka ja nna, tinang amyusha ni a matu awngdang ai hpaga lam hpe woi myit jasat sa wa ai sut hpaga majan hte tai hpyen hpe gasat lawm ra nga ai. Tinang amyusha ni a sut masa lam ningpawt ninghpang ngang grin wa ai rai yang, kade mayak mahkak lam ni hkrum hkra wa tim, hkam jan dang lu ai atsam, anhte
amyusha ni hta nga nga na re.
4) Mungchying shawa hku nna madang n ginhka ai hku myithkrum lam la da ai ladat (Social Defence)
Anhte amyusha ni yawng mahkam masham, matsan lu su n lata ai hte hpaji madang n ginghka ai sha myithkrum myitra gahkyin gumdin ai hte tai hpyen a sai garan ai majan hpe mai gasat nga ai. Tinang amyusha ni a shinggyim uhpawng a matu shada chye na hkat ai lam gaw, ra ahkyak wa ai a ten ni hta shada n'gun lu shangun let tai hpyen wa a maw mawn ai hpe pat shingdang ya nga ai.
5). Hpyen masa lam hte gasat ai ladat (Military Defence)
Prat dep ai laknak ni hte kungkyang hkra wunkat la tawn ai hpyendap chyu sha anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan hpe ga-up wa nga ai laknak lang maigan hpyen wa kaw na makawp maga ya mai nga ai. Aten tup hpyendap hta amu gun hpai nga ai anhte Myutsaw Share Shagan ni a hkyen lajang ai lam ni gaw, n mu mada lu ai Myen hpyen wa baw sa wa na majan, akajawng sha du wa yang, tai gasat na matu jin jin rai ra nga ai. Galoi mung laknak shagreng jin jin galaw da ra nga ai. Asak aprat ram ai mungchying shawa yawng mung hpyen hpaji hpe chye da ra nga ai. Asak apart ram sai anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan kaw shanu nga ai mungchying sha ni yawng gaw Shanglawt Hpyendap de hpyen wunkat la da ra nga sai.
Ndai lahta de madi madun mat wa ai, tai hpyen hpe gasat na matu shajin da ra ai gasat ladat (5) hte gasat sa wa yang, anhte amyusha ni gaw lani mi na nhtoi hta maigan hpyen ni hpe anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan na gawt shale kau lu na rai nga ai law.
BSc., MBCS (London)
"Total Defence" hpe 1984 ning kaw nna Switzerland hte Sweden ni kaw shawng jai lang wa ai rai nga ai. Ndai total defence hpe lam madung lahkawng hku nna jai lang nga ma ai. Shanglawt nnan lu nna ungmasha jahpan nlaw ai mungdan ni gaw aten tup hpyendap magam gunhpai ai Hpyenla shagreng da na matu n loi la nga ai. Dai hta ndai total defence gaw nga ai mungshawa ni yawng shanglawm ai tai hpyen gasat ladat nan rai nga ai.
Lam lahkawng hku nna, dai ni na hpyen masa lam gaw galai shai nga sai, moi prat na zawn hpyen majan pa hta gasat ai lailen ni yawm wa nga sai. Hpyen wa hku nna gasat ai ladat ni hta myit masa lam hpe gasat ai, hpaga yum ga lam, htunghkring, aga, lailen ga-up ai hte gasat ai lam ni hte anhte Jinghpaw Wunpawng Amyusha ni mung shani shagu hkrum sha nga ga ai.
Ndai hpe tai gasat na matu total defence ngu ai tai hpyen gasat ladat hpe anhte amyu ni shaman shakyang, shajin da ra nga saga ai. Ndai total defence ngu nna shamying ai tai hpyen gasat ladat hta hkyen lajang tawn da na gasat ladat (5) lawm nga ai. Dai ni gaw Myit masa hte gasat ai ladat (physiological defence), Mungshawa yawng kaw nna hpyen
majan yak hkak wa jang shajin da ra ai ladat (Civil Defence), Hpaga yum ga, sut masa lam n'gun ja hkra galaw da ai ladat (Economic Defence), Mungchying shawa ni shada madang n ginhka ai hku myithkrum lam la da ai ladat (Social Defence) hte Hpyen masa lam hte gasat ai ladat (Military Defence) ni rai nga ai.
Ndai total defence gaw shanglawt nnan lu ai, masha jahpan nlaw la ai mungdan na asuya ni hku nna, mungchying shawa yawng tinang mungdan a lit hpe du ai shara, nga ai shara, galaw nga ai magam bungli, myit yaw shada nga ai myit hkrun lam, shani shagu hkrum katut nga ai tinang a shinggyim shingwang kata a matu galoi mung jin jin rai lu na matu yaw shada let, jahkrat da ai shaman shakyang da ra ai tai hpyen gasat ladat nan rai nga ai.
1)Myit masa hte tai hpyen hpe gasat ai ladat (Physiological Defence)
Anhte Jinghpaw Wunpawng Amyusha ni gaw tai hpyen rai nga ai Myen hpyendap a (Lu-Myo-Gyi-Wada) ga-up sha wa ai shaning (50) ning jan hkrum sha nga saga ai. Dai re hta, aten galu maigan amyu ni e ga-up magang, maigan amyusha ni a htunghking lailen, aga, makam masham ni hpe ndum shami myit hta yu htuk, manu dum wa nga ga ai. Ndum shami shanhte htung lailen ni anhte mungdan, amyusha ni a lapran lang manu ai zawn hkam sha chye nga ga ai. Dai re majaw, Myit (sub-conscious) hta galoi mung, tinang htunghking, aga, laika, lailen, makam masham hpe myit kraw lawang hta rawng nga na matu gasat taw nga ra ai.
Myen shi sumla (MRTV) ni kaw nna shapoi ai myit masa lam gasat sumla ni hpe n yu byin hkra koi gam ai, tinang amyu ga hpe shaga yang arawng la chye ai, tinang amyu htunghkring lailen makam masham hpe makawp maga na myit masa lam hte tai hpyen a myit masa lam gasat ai majan hpe nhtang tai gasat ra nga ga ai.
2) Mungshawa yawng kaw nna hpyen majan yakhkak wa yang shajin da ra ai tai hpyen gasat ladat (Civil Defence) Tinang amyusha ni hta wan hkru, hka lim, lam magup a majaw laja lana tsin yam hkrum hkra wa yang na matu, tsi hpaji, malu masha, nga shara ni hpe tau nau hkyen lajang da ai lai ladat rai nga ai. Rawt galu kaba nga sai Singapore mungdan, Estonia (Russia kaw na shanglawt lu ai mungdan) ni hta, dai ni ta tut jai lang nga ai ladat nan rai nga ai.
Mungchyin mungshawa yawng gaw, ndai tai hpyen gasat ladat ni hpe chye nan chye da ra nga saga ai. Ndai ninghkap gasat lai ladat hta, tinang amyusha ni a matu hpyen tai ya mai ai, tinang amyusha mungdan hpe hkra wa ai Hpyen Wa a maw mawn ai lam magup hpe a zi yu let, tinang amyusha lawt lu lam hta shakut nga ai ningbaw ningla ni hte jawm jahkrup bawng ban nna jawm gasat sa wa ra nga sai.
3)Hpaga yum ga, sut masa lam n'gun ja hkra galaw da ai tai hpyen gasat ladat (Economic Defence)
Hpaga yum ga ga ai sutdu ni, yi sun hkau na galaw ai mungshawa ni, magam dap amyu myu hta tsap nga ai bungli galaw mungchying mungshawa ni kaw nna, tinang amyusha ni a sutlu nga mu nga mai, sut hpaga lam n'gun ja wa na matu shakut sa wa ai tai hpyen gasat ladat rai nga ai. Sut hpaga galaw nga ai mungchying mungshawa yawng gaw, galai shai nga ai mungkan a sut hpaga lam ni hpe galoi mung hka ja nna, tinang amyusha ni a matu awngdang ai hpaga lam hpe woi myit jasat sa wa ai sut hpaga majan hte tai hpyen hpe gasat lawm ra nga ai. Tinang amyusha ni a sut masa lam ningpawt ninghpang ngang grin wa ai rai yang, kade mayak mahkak lam ni hkrum hkra wa tim, hkam jan dang lu ai atsam, anhte
amyusha ni hta nga nga na re.
4) Mungchying shawa hku nna madang n ginhka ai hku myithkrum lam la da ai ladat (Social Defence)
Anhte amyusha ni yawng mahkam masham, matsan lu su n lata ai hte hpaji madang n ginghka ai sha myithkrum myitra gahkyin gumdin ai hte tai hpyen a sai garan ai majan hpe mai gasat nga ai. Tinang amyusha ni a shinggyim uhpawng a matu shada chye na hkat ai lam gaw, ra ahkyak wa ai a ten ni hta shada n'gun lu shangun let tai hpyen wa a maw mawn ai hpe pat shingdang ya nga ai.
5). Hpyen masa lam hte gasat ai ladat (Military Defence)
Prat dep ai laknak ni hte kungkyang hkra wunkat la tawn ai hpyendap chyu sha anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan hpe ga-up wa nga ai laknak lang maigan hpyen wa kaw na makawp maga ya mai nga ai. Aten tup hpyendap hta amu gun hpai nga ai anhte Myutsaw Share Shagan ni a hkyen lajang ai lam ni gaw, n mu mada lu ai Myen hpyen wa baw sa wa na majan, akajawng sha du wa yang, tai gasat na matu jin jin rai ra nga ai. Galoi mung laknak shagreng jin jin galaw da ra nga ai. Asak aprat ram ai mungchying shawa yawng mung hpyen hpaji hpe chye da ra nga ai. Asak apart ram sai anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan kaw shanu nga ai mungchying sha ni yawng gaw Shanglawt Hpyendap de hpyen wunkat la da ra nga sai.
Ndai lahta de madi madun mat wa ai, tai hpyen hpe gasat na matu shajin da ra ai gasat ladat (5) hte gasat sa wa yang, anhte amyusha ni gaw lani mi na nhtoi hta maigan hpyen ni hpe anhte Jinghpaw Wunpawng Mungdan na gawt shale kau lu na rai nga ai law.
Mung Masa Hta Mam Ting Ai Ni
Ka ai - Khun Sam
Ndai bat DKBA ningbaw langai rai nga ai Col Chit Thu gaw Karen Mungdaw, Myawaddy mare kaw e, Singaporean Engineer she shap hkra rai, grai hkyik hkam ai n'ta langai mi, gap nna, n’ta ding shawn shang poi hpe March 24 kawn 26 ya du hkra galaw nga ai lam, na chye lu ai. Rawt malan ningbaw ni, rawt malan galaw ai, grai awng dang nga ma ai le i. (political change) Mung masa galai shai na matu, (human rights & democracy) aq matu, rawt malan galaw ai nga nna, (Political situation) mung masa gaw, galai shai wa ai lam n’nga, rawt malan ningbaw ni aq n'ta jawm gaw, grai galai shai wa nga ai le i.
Mung masha ni daini tam daini sha na lu sha, tam sha yak, ma jawng jahpyu nlu na, shani shana myitru yak nga ten, laiwa sai 2006 July shata hta, Hpyen Asuya ningbaw Than Shwe aq shayi sha hpumdim Thandar Shwe a Hkungran Poi hta, gumhpraw US dollars wan kaba ($50 million) ma n'na, galaw lai wa sai lam mung na lu saga ai. Ndai zawn re myen hpyen asuya (SPDC) ningbaw ni hpe, Mungkan a n'hkru n'shawp dik ai, mungdan hte n’hprang sut rai sut gan ni hpe, tinggyen akyu ara a matu hte n’tara ai hku, tinang aq mung masha shingma n’tsa, man ting sha ai ni ngu n’na, mungkan ting, jahpoi ahpyak, mara shagun hkrum nga ai ni re.
Ya na shiga hku nga yang, SPDC ningbaw sha n’ga, (ethnic) bawsang amyu rawt malan ningbaw ni hta mung, ndai zawn re myit jasat hte, mung masa galaw nga ai ni, lawm nga ai hpe mu lu nga ai re. Mung masha ni shat hpa n’sha matsan jam jau nga ai hpe mu nga ninglen, SPDC hpyen ningbaw ni zawn rai, mung masa rawt malan bungli hpe yi hkau na, shatai n’na, wutdek n’ta rawng ja gumhpraw mahkawng hpaga ga ai rawt malan ningbaw ni mung nga nga ai hpe mu lu nga ai.
Rawt malan ningbaw ni, mung masha hte, myit masin, hkum hkrang langai n’re ai sha, ningbaw galaw ai ni gaw, (ruling class) up hkang ai ni, (business elites) ja gumhpraw lu su ai ni, rai ra ai hku n’na, Myen hpyen ningbaw ni aq n’hkru n’kaja ai akyang lailen ni hpe, kasi la n’na, mung masa galaw let, mam ting nga ai ni lawm nga ga ai.
Rawt malan n'awng dan ai (reasons) amyu myu nga ai kaw e, ndai baw myit jasat ni a majaw mung rai nga ai. Kaja wa ap nawng shakut nga ai ni myu tsaw kaji kaba share shagan ni a matu mung, dingbai dingna lam ni rai nga ai. Ndai zawn re myit jasat the gaw, (Burmese dictatorship regime) myen hpyen asuya hpe gau lau awng dau kau lu tim, tinang amyu hta, dictatorship regime, bai n’paw pru wa na ngu, n’lu tsun nga ai. Loi li rai rai yang, corrupted politicians ni rai na rai n’na, masa sawng yang, dictatorship regime gale de gale na rai nga ai. Shaloi gaw mungdan hte mungmasha a akyu yawm hpa rai n’na, amyu langai mi rawt jat na aq dingbai dingna rai nga ai. SPDC ningbaw ni majaw myenmung masha ni kade jam jau ra ai the, myen mungdan mungkan aq matsan dik ai mungdan de du mat wa ai gaw, de majaw rai nga ai.
Wunpawng myu sha ni hte kachin politics hpe, myit masin hkum hkrang ding ding man man hte ap nawng daw jau nga ai ningbaw ni hpe, hkungga jaw dat n'ngai.
Wunpawng myu sha ni kaw mung, hkungga gying ai ningbaw ni nga ai zawn, nhkungga gying ai ninbaw ni nga ga kun? Myit yu ga! Anhte Wunpawng myu sha ni kaw mung, Thandar Shwe a hkungran poi, DKBA ningbaw Chit Thu a n’ta ding shawn shang poi zawn re ni, nga ga kun.
Chit Thu gaw DKBA (the Democratic Karen Buddhist Army (DKBA) Battalion 999 a commander rai n’na, DKBA kata ana nga dik htum (the most powerful man) mung rai nga ai. Myawaddy kaw galaw da ai shi a n’ta hpe Chit Thu gaw “Chit Thu Hkaw HtingNu” shing n’rai “Chit Thu-Myaing-Tsan-Ing” ngu shamying da n’na, n’ta ding shawn shang poi hpe gumhpraw sen 100 lam ma hkam let hpe March 24 kawn 26 du hkra galaw ai lam chye lu ai. DKBA ningbaw Chit Thu gaw tinang amyu rai nga ai KNLA (Karen National Liberation Army) hpe myen hte pawng n’na gasat ai Karen rawt malan Uhpawng rai n’na, de a majaw, myen Asuya kawn, gumhpraw law law the hpaga yumga ahkaw ahkang law law jaw da hkrum ai, uhpung re lam, shiga dap law law kawn chye lu ai.
Daini na ten hta Chit Thu zawn re ni, anhte wunpawng myu sha ni hta mung, lawm nga ga ai kun? Tinang hkum tinang myit yu ga!
Wunpawng myu sha ni hta, kachin mying gang n'na, rawt malan gabaw hte, mung masa galaw ai nga n’na, mam ting ai ni, lawm nga ga kun. Rawt malan hkrun lam hta grai ap nawng lai wa sai majaw mung masha hta loi sha gaw akyu hkam sha jan ra ai ngu, Chit Thu zawn hkam la ai ni mung nga na re. Raitim rawt malan galaw hpang wa ai shaloi na pangdung hpe bai myit yu ga. Amyu sha ni a shinggyim ahkaw ahkang hte mung masa ahkaw ahkang hpe lu na, matu rawng malang galaw ai she rai mali ai. Rawt malan n’awngdang shi ai majaw, mung masha mung, daini du hkra, matsan mayan dip rip ai kata kaw naw rai nga ai.
Mungkan hta rawt malan uhpung mungdan law law hta nga nga ai re. Myu tsaw ningbaw kaja share shagan ni ngu ai gaw, tinang hkum hpe tinang hkum shagrau la ai ni n’rai. Mung masha she shagrau shaa nga ai. 2002 East Timor mungdan lu ai shaloi na video sumla hpe yu yang mung rawt malan kaji kaba yawng hkra hpe, mungmasha ni lak san poi kaba the shagrau sha-aa ai hpe mu lu na re.
Kaja wa rawt malan ngu ai mung, n’hkru n’kaja ai hpyen asuya hpe kasi tai kaja ai myit masin (good morality and ideologies) hte akyang lailen (democratic actions and practices) madun let, mung masha hpe woi awn na ahkyak nga ai. N’rai yang gaw, rawt malan ngu ai lachyum pru na n’rai n’na, dictatorship SPDC asuya hte maren mara, mung masha aq myi ju, mayan htau ai, hkrum na ria nga ai. Grau n’na gaw mung masha ni (cycles of inequality) tara ram ra lam n’nga ai uphkang ai kata zimyam hkrum sha nga na rai nga ai.
Daini na ten hta, wunpawng myu sha ni hta kachin mying hte sinat hpai n’na mung masa galaw ai uhpung law law rai wa sai. Dai hta yawng chye ai KIO, NDA-K, KDA, Du Kaba La Sang Awng Hpung, hte Adang Hpung ni mung lawm nga ai. Ndai uhpung ni the seng n’na, kadai gara uhpung gaw mungmasa uhpung the bung pre n’na, kadai nigaw mung masha akyu ara n’sen hpe shaga ya nga ai, ngu ai gaw, mung masha chye na re. Laiwa sai ten ni hta, mung masha ni lapran, gara Du salang hte shan the a kashu kasha ni gaw lak lai n’na lu su nga pyaw wa ai ngu ai hpe htai lai ai lam ni mung nga lai wa sai.
Makau salang ni gaw ndai zawn htai lai shadum la hkat ai hpe hkap la ai ni nga ai zawn, makau mi gaw shatan ai, ningbaw ni Lusu wa ai hpe manaw masham myit rawng ai, nga ai ni mung nga na re. Ya ngai ndai laika ngau hte bawngban htai lai ai lam ni gaw, rawt malan hkrun lam, rawt malan hkrun lam the, grau n’na bung pre n’na, mai kaja lam de, shawng de sit sa wa lu na hpe myit mada ai. N’hkru n’kaja ai myen hpyen hpe woi rawt malan ai anhte aq wunpawng myu sha ningbaw ni, kasi kaja tai let, myu sha ni hpe woi awn lu u ga law.
Tang madun ai,
Hkun Sam
Ndai bat DKBA ningbaw langai rai nga ai Col Chit Thu gaw Karen Mungdaw, Myawaddy mare kaw e, Singaporean Engineer she shap hkra rai, grai hkyik hkam ai n'ta langai mi, gap nna, n’ta ding shawn shang poi hpe March 24 kawn 26 ya du hkra galaw nga ai lam, na chye lu ai. Rawt malan ningbaw ni, rawt malan galaw ai, grai awng dang nga ma ai le i. (political change) Mung masa galai shai na matu, (human rights & democracy) aq matu, rawt malan galaw ai nga nna, (Political situation) mung masa gaw, galai shai wa ai lam n’nga, rawt malan ningbaw ni aq n'ta jawm gaw, grai galai shai wa nga ai le i.
Mung masha ni daini tam daini sha na lu sha, tam sha yak, ma jawng jahpyu nlu na, shani shana myitru yak nga ten, laiwa sai 2006 July shata hta, Hpyen Asuya ningbaw Than Shwe aq shayi sha hpumdim Thandar Shwe a Hkungran Poi hta, gumhpraw US dollars wan kaba ($50 million) ma n'na, galaw lai wa sai lam mung na lu saga ai. Ndai zawn re myen hpyen asuya (SPDC) ningbaw ni hpe, Mungkan a n'hkru n'shawp dik ai, mungdan hte n’hprang sut rai sut gan ni hpe, tinggyen akyu ara a matu hte n’tara ai hku, tinang aq mung masha shingma n’tsa, man ting sha ai ni ngu n’na, mungkan ting, jahpoi ahpyak, mara shagun hkrum nga ai ni re.
Ya na shiga hku nga yang, SPDC ningbaw sha n’ga, (ethnic) bawsang amyu rawt malan ningbaw ni hta mung, ndai zawn re myit jasat hte, mung masa galaw nga ai ni, lawm nga ai hpe mu lu nga ai re. Mung masha ni shat hpa n’sha matsan jam jau nga ai hpe mu nga ninglen, SPDC hpyen ningbaw ni zawn rai, mung masa rawt malan bungli hpe yi hkau na, shatai n’na, wutdek n’ta rawng ja gumhpraw mahkawng hpaga ga ai rawt malan ningbaw ni mung nga nga ai hpe mu lu nga ai.
Rawt malan ningbaw ni, mung masha hte, myit masin, hkum hkrang langai n’re ai sha, ningbaw galaw ai ni gaw, (ruling class) up hkang ai ni, (business elites) ja gumhpraw lu su ai ni, rai ra ai hku n’na, Myen hpyen ningbaw ni aq n’hkru n’kaja ai akyang lailen ni hpe, kasi la n’na, mung masa galaw let, mam ting nga ai ni lawm nga ga ai.
Rawt malan n'awng dan ai (reasons) amyu myu nga ai kaw e, ndai baw myit jasat ni a majaw mung rai nga ai. Kaja wa ap nawng shakut nga ai ni myu tsaw kaji kaba share shagan ni a matu mung, dingbai dingna lam ni rai nga ai. Ndai zawn re myit jasat the gaw, (Burmese dictatorship regime) myen hpyen asuya hpe gau lau awng dau kau lu tim, tinang amyu hta, dictatorship regime, bai n’paw pru wa na ngu, n’lu tsun nga ai. Loi li rai rai yang, corrupted politicians ni rai na rai n’na, masa sawng yang, dictatorship regime gale de gale na rai nga ai. Shaloi gaw mungdan hte mungmasha a akyu yawm hpa rai n’na, amyu langai mi rawt jat na aq dingbai dingna rai nga ai. SPDC ningbaw ni majaw myenmung masha ni kade jam jau ra ai the, myen mungdan mungkan aq matsan dik ai mungdan de du mat wa ai gaw, de majaw rai nga ai.
Wunpawng myu sha ni hte kachin politics hpe, myit masin hkum hkrang ding ding man man hte ap nawng daw jau nga ai ningbaw ni hpe, hkungga jaw dat n'ngai.
Wunpawng myu sha ni kaw mung, hkungga gying ai ningbaw ni nga ai zawn, nhkungga gying ai ninbaw ni nga ga kun? Myit yu ga! Anhte Wunpawng myu sha ni kaw mung, Thandar Shwe a hkungran poi, DKBA ningbaw Chit Thu a n’ta ding shawn shang poi zawn re ni, nga ga kun.
Chit Thu gaw DKBA (the Democratic Karen Buddhist Army (DKBA) Battalion 999 a commander rai n’na, DKBA kata ana nga dik htum (the most powerful man) mung rai nga ai. Myawaddy kaw galaw da ai shi a n’ta hpe Chit Thu gaw “Chit Thu Hkaw HtingNu” shing n’rai “Chit Thu-Myaing-Tsan-Ing” ngu shamying da n’na, n’ta ding shawn shang poi hpe gumhpraw sen 100 lam ma hkam let hpe March 24 kawn 26 du hkra galaw ai lam chye lu ai. DKBA ningbaw Chit Thu gaw tinang amyu rai nga ai KNLA (Karen National Liberation Army) hpe myen hte pawng n’na gasat ai Karen rawt malan Uhpawng rai n’na, de a majaw, myen Asuya kawn, gumhpraw law law the hpaga yumga ahkaw ahkang law law jaw da hkrum ai, uhpung re lam, shiga dap law law kawn chye lu ai.
Daini na ten hta Chit Thu zawn re ni, anhte wunpawng myu sha ni hta mung, lawm nga ga ai kun? Tinang hkum tinang myit yu ga!
Wunpawng myu sha ni hta, kachin mying gang n'na, rawt malan gabaw hte, mung masa galaw ai nga n’na, mam ting ai ni, lawm nga ga kun. Rawt malan hkrun lam hta grai ap nawng lai wa sai majaw mung masha hta loi sha gaw akyu hkam sha jan ra ai ngu, Chit Thu zawn hkam la ai ni mung nga na re. Raitim rawt malan galaw hpang wa ai shaloi na pangdung hpe bai myit yu ga. Amyu sha ni a shinggyim ahkaw ahkang hte mung masa ahkaw ahkang hpe lu na, matu rawng malang galaw ai she rai mali ai. Rawt malan n’awngdang shi ai majaw, mung masha mung, daini du hkra, matsan mayan dip rip ai kata kaw naw rai nga ai.
Mungkan hta rawt malan uhpung mungdan law law hta nga nga ai re. Myu tsaw ningbaw kaja share shagan ni ngu ai gaw, tinang hkum hpe tinang hkum shagrau la ai ni n’rai. Mung masha she shagrau shaa nga ai. 2002 East Timor mungdan lu ai shaloi na video sumla hpe yu yang mung rawt malan kaji kaba yawng hkra hpe, mungmasha ni lak san poi kaba the shagrau sha-aa ai hpe mu lu na re.
Kaja wa rawt malan ngu ai mung, n’hkru n’kaja ai hpyen asuya hpe kasi tai kaja ai myit masin (good morality and ideologies) hte akyang lailen (democratic actions and practices) madun let, mung masha hpe woi awn na ahkyak nga ai. N’rai yang gaw, rawt malan ngu ai lachyum pru na n’rai n’na, dictatorship SPDC asuya hte maren mara, mung masha aq myi ju, mayan htau ai, hkrum na ria nga ai. Grau n’na gaw mung masha ni (cycles of inequality) tara ram ra lam n’nga ai uphkang ai kata zimyam hkrum sha nga na rai nga ai.
Daini na ten hta, wunpawng myu sha ni hta kachin mying hte sinat hpai n’na mung masa galaw ai uhpung law law rai wa sai. Dai hta yawng chye ai KIO, NDA-K, KDA, Du Kaba La Sang Awng Hpung, hte Adang Hpung ni mung lawm nga ai. Ndai uhpung ni the seng n’na, kadai gara uhpung gaw mungmasa uhpung the bung pre n’na, kadai nigaw mung masha akyu ara n’sen hpe shaga ya nga ai, ngu ai gaw, mung masha chye na re. Laiwa sai ten ni hta, mung masha ni lapran, gara Du salang hte shan the a kashu kasha ni gaw lak lai n’na lu su nga pyaw wa ai ngu ai hpe htai lai ai lam ni mung nga lai wa sai.
Makau salang ni gaw ndai zawn htai lai shadum la hkat ai hpe hkap la ai ni nga ai zawn, makau mi gaw shatan ai, ningbaw ni Lusu wa ai hpe manaw masham myit rawng ai, nga ai ni mung nga na re. Ya ngai ndai laika ngau hte bawngban htai lai ai lam ni gaw, rawt malan hkrun lam, rawt malan hkrun lam the, grau n’na bung pre n’na, mai kaja lam de, shawng de sit sa wa lu na hpe myit mada ai. N’hkru n’kaja ai myen hpyen hpe woi rawt malan ai anhte aq wunpawng myu sha ningbaw ni, kasi kaja tai let, myu sha ni hpe woi awn lu u ga law.
Tang madun ai,
Hkun Sam
Democracy Masa hte Karai Kasang A Mungdan
Ka ai- Dr Kha Lum
May 1, 2010
Democracy masa a npawt nhpang essence gaw by the people, of the people , for the people ngu ai mung shawa masha e ra lata nna, mung shawa masha nan shang lawm let mung shawa masha a matu mai kaja lam jawm galaw sa wa ai mung masa ladat rai nga ai. Ndai hpe moi Madu Yesu garai n shangai yang Athens mare e Spartan masha ni shanhte mare mungdan city state hpe up hkang ai mare kongsi hta salang ni hte ramma ni gayau gaya ra lata bang nna jawm myit mang hpaji jaw let mare mungdan hpe up hkang woi awn hapng wa ai shani kaw na democracy masa ngu ai nga wa ai lam mungkan labau hta mu hti lu ga ai. Dai massa kaja htap htuk nga ai hpe mu mada ai majw sinna mungdan ni hta gumrawng gumtsa up hkang masa hpe jai lang wa ai shaloi kadai mung kade a ginra hta hkan nna htap htuk ai hku Democracy masa amyu myu hpe jai lang wa ai lam mu lu ai. Democracy masa hta masha law ai malawng maga na myit ra majority vote hpe yawng jawm hkap la hkan sa ra ai. Masha n law ai mayen maga na minority ni mung tinang a myuit ra lam hpe n dut n dang tang madun lu ai rai nna shanhte a tang madun ai hpe kuga masha ni jawm hkungga ya ra ai.
Democracy masa gaw myit kung hpan nna machye machyang law ai mung masha hte ningbaw ningla ni myit san seng ai hku jai lang nna woi awn sa wa yang grai htap htup ai rai tim, machye machyang n law ai mung masha ni hte tara n lang ai mungdan ningbaw ningla ni a lata e du yang grai tsawm htap ai democracy masa hpe manai kau mai nga ai. Byin wa chye ai lam n kau mi hpe tsun ga nga yang:
(1) Ra lata jaw na ahkang nga ai masha hpe asak 18 ning a lahta de na ni hpe sha lata masat nna ra lata meh vote bang shangun na. Asak 18 ning a lawu de na ni hpe gaw myit garai nkung ai ngu ngam da na. Dai hta n ga, sasana magam gun( pastors, preachers, evangelists) ni, hpunngyi ni, yahkau num ni(monks and nuns), mana ai ni(insane people), bawng dung htawng rawng ai ni(tinang mehh n bang shangun mayu aini hpe mara amyu myu tam nna htawng de gan rin bang da ai lam) ndai zawn re ai ni hpe mung ra lata bang na ahkang n jaw yang masha tswm ra yawm mat na rai nga ai.
(2) Ra lata meh mai bng ai ni kaw na mung full membership, hal mebership ngu garan nna madat lawm mai ai, lata sharawt mai ai, ngu amyu myu naw mai shayak nga ai.
(3) Matsan ai masha ni hte n chye n chang ai nam kahtawng na masha ni( gara mungdan hta mung matsan masha hte n chye n chyang ai masha grau law ai)hpe ra lata meh bang ten garai n du yang, ja gumhpraw, hpun nba, kmhpaw kumhpa garan ya nna tinang maga de meh bang na matu jinghku hkan hku la mai ai. Nkau mi kumhpa sha la sha kau nna kumhpa jaw ai wa hpe meh n jaw ai mung nga chye ai. Nkau mi rai jang gaw, tinang a jinghku jing-yu sai daw sai chyen ni hpe tinang maga de kaja tim n kaja tim meh jawm jaw na matu hkan tsun da chye ai. Kalang lang jahkrit shama nna mung ga sadi hkan la chye ai.
(4) Ding ding man man mi ra lata la tim, teng man ai hpe mu mada aimasha hte, tsan tsan de mu mada ai masha gaw galoi mung n law ai majaw kaja dik hpe yu shalai kau nna nau n hkrak ai hpe ra lata meh jawm jaw lata sharawt kau nna, hpang de gaja wa tatut galaw yang n mai byin ai lam rai taw nga ai hpe chye ai shaloi gaw grai hpang hkrat nna sum kaba hkrum chye ai. N chye n chyang ai ni hpe kade ang lang dan tim n chye na hkraw, myit n hkawn hkraw ai majw jaw ai hpe njaw ai ngu mu, n jaw aihpe jaw ai ngu mu mada nna lata sharawt shutkau, dawdan shut kau ri chye nga ai. Ga shadawn Copernicus hpe dai prat na ningbaw ningla ni shut ai ngu sat kau ai hpang ya gaw Copernicus tsun ai ga teng ai hpe mu lu ai shaloi gaw hpang hkrat mat sai.
(5) Teng man ai gaw meh law ai hte nau n seng ai. Ga shadawn: Sawn hpan langai mi hpe jawng ma marai 10 hta yang marai 8 a mahtai bung nna marai 2 a mahtai gaw kaga mahtai pru ai ngu ga. Rai tim marai 2 a mahtai mahtang jaw ai rai chye ai. Shing n rai jawngma ni a mahtai gara mung n jaw ai mung mai byin ai. Sarama langai sha teng man nna jaw ai mahtai hpe chye ai mung mai byin ai. Kaman 10 pawng yang kade lu na kun?
(6) Shinggyim masha gaw teng man ai hpe chye tim tinang a kan wang myit nau kaba ai majaw tsan tsan de na hte ya jang na tinang a matu akyu hpe myit mada let, tengman ai hte jaw ai hpe chye ninglen n teng man nna n jaw ai maga ra lata meh bang chye nga ai.
(7) Kalang lang jaw ai hpe teng man ai shadu kau nna n chye ginhka ai majaw ra lata meh bang shut kau chye nga ai. Ga shadawn: NGO project manager langai mi a gumhpraw jai kahpan financial statement hpe yu yang project proposal hte maren hkrak hkrak rai nga ai, vaoucher ni mung hkum hkum tsup tsup rai nga ai. Gumhpraw jahpan hti hkum ni pawng ai mung jaw nga ai. Gumhpraw ngam mung jaw nga ai. Lata e ngam ai gumhpraw cash in hand mung hkrak nga ai(kaga masha a gumhpraw gan hkoi nna sa madun dan ai), Gumhpraw dum na gumhprw ngam(Bank balance) mung jaw nga ai(manang ni a gumhpraw atu hte hkoi nna gan bang da ai). Rai tim dai jahpan n teng ai jahpan rai chye ai. Kadai n mu mad ai hku mayun shaw sah kau nna shi a nta gap la chye nga ai. Dai majaw English masha ni gaw honesty is the best policy nga nna tsun ma ai.
(8) Hkum tsup ra n rawng ai tara laika n nga ai majaw tara laika hta garai n ka shalawm lu ailam amyu myu hku nna mung democracy masa hpe manai makai di nna tinang ra ai mahtai hpe tara shang lu la hkra galaw la mai nga ai.
Ya ten hta Myen mung up ai ni hte mung up ahkang lu la na matu shakut nga ai uhpung ni yawng gaw democracy masa de sa wa nga ga ai nga nna tsun nga ga ai. Gara hpan democracy masa gaw anhte mung masha ni a matu htap htuk na kun? ngu ai gaw mung shawa masha ni jawm myit daw dan lata la na lit nga ai.
Hkristan sasana bungli hte nawku hpung ni hta mung, Karai Kasang a Wenyi gaw kam sham ai sape hpung masha shagu hta amu galaw lu ai,wenyi shadut lu ai(inspiration)hte Karai Kasang kaw na shing ran madun dan ai hkam la lu ai (revelation) ngu kam sham ai majaw hpung kongsi zuphpawng ni hta democracy ra lata ladat masa hpe dam lada jai lang nga ga ai. Dai hta jan wa jaang gaw, anhte a hpung sara hpe anhte bau da ai, anhte jaw lata da ai, dai majaw anhte a matu anhte ra ai hu woi awn ra ai ngu ai de du wa chye nga ai.
Karai Kasang amungdan shing n rai sumsing lamu mungdan gaw democracy mungdan n rai. Mung chying sha ni a gumsan mungdan Republic n rai. United States n rai. Munghpawm mungdan Union n rai. Hkawhkam mungdan kingdom rai nga ai. Karai kKasang a mungdan hta hkawhkam nga ai. Karai Kasang nan hkawhkam ni a Hkawhkam rai nga ai.. Angelic hosts Hpyen dap nga ai. Mung masha ni nga ai. Dat kasa ni nga ai. Lamu ga jarit terrotory nga ai. Tara upadi supreme Law nga ai. Tara jeyang ai lam judgement court nga ai. Jeyang hkrum ai ni a matu htawng condemned cell ngarai mung nga ai. Nsin htawng hkyuk htawng bottomless pit nga ai. Nga yawng nga pra hpe hpan da ai shaloi sumsing lamu hta bawng ban ai lam nga ai. Shinggyim masha hoe hoan da ai shaloi anhte a hkrang bung sumla hte maren hpan da ga ngu nna sumsing lamu kongsi heavenly council e bawng jahkrup ma ai.
Rai tim, yubak masha ni ra lata meh jawm bang nna HKye la Madu hpe san da ai n rai. Yu bak ngarai de sa na shinggyim masha ni jawm myit hkrum nna Madu Yesu hpe dinghta aga de saw shaga la ai n rai. Madu Yesu du yang, dai mung hpe up ai Herod hkaw hkam mung n ra ai majaw Egutu de hprawng shingbyi hkawm ra ai(ya na refugee ngu ai baw rai nga ai). Shangai na shara nta madu tai na kadai n kam hkap la ma ai. Dik shale nna ma Yesu hpe bai kaba na matu Yosep pyi kawa n kam tai ai. Shi a buga de wa yang Nazareth mare masha ni n kap la ma ai. Shi a nta na kanau ni pyi n kam sham ma ai. Dai ten na Yuda nawku htung ningbaw ningla ni shi hpe mara tam nna hpang jahtum Roma asuya a tara rung de mung masa mara pukma hte wudang hta jen sat kau shangun ma ai. Ndai hpe yu yang demovcracy masa hku du sa ai n rai nga ai. Karai Kasang a mungdan hta myihtoi ni, hpung up ni, tara hkaw sara ni, hpungtau ni, hpung ningbaw ni nga nga ma ai. Karai Kasang san da ai n rai yang jahten sharun ai ni sha tai na rai nga ai. Karai Kasang a mungdan hta lawu lahta up hkang masa vertical heirarchy hpe dan dan leng leng mu lu ai. Chyawm tari kaw Kawa Karai Kasang, Kasha Karai Kasang, Chyoi Pra ai Wenyi Karai Kasang masum rai tim langai Triune God (Holy Trinity)nga ai. Dai npu e kasa ni, sara ni pang hte pang nga ai. Hkristu up ai mungdan hta janmau amyu 5 hpe ginmgdan ai hta hkan nna shagrau na lam tsun da ai. Mare 10 up ai aya, mare 5 hpe up ai aya, ngu nna tsun da ai. Hpa jan mau mung n gup, hpa mare mung n up ai ni mung nga nga na rai nga ai. Ndai ni yawng gaw democracy ra lat poi shang na n rai. Karai Kasang a mungdan hta galaw hkawm sa sahmu shamawt ai lam yawng hte gaw for God and for His glory Karai Kasang a hpug shingkang dan dawng na matu hte Karai Kasang myit dik lam a matu sha rai nga ai. Karai Kasang tawn da ya ai supreme spiritual Law chyahtum chyalai wenyi tara hte up ai npu e nnga nga na rai nga ai.
Myanmar mungdan hta Karai Kasang ra sharawng ai democracy up hkang masa teng tup byin pru wa u ga. Sumsing lamu hta Karai Kasang myit dik nga ai hte maren Myanmar mungdan hta mung dik wa ru ga.
May 1, 2010
Democracy masa a npawt nhpang essence gaw by the people, of the people , for the people ngu ai mung shawa masha e ra lata nna, mung shawa masha nan shang lawm let mung shawa masha a matu mai kaja lam jawm galaw sa wa ai mung masa ladat rai nga ai. Ndai hpe moi Madu Yesu garai n shangai yang Athens mare e Spartan masha ni shanhte mare mungdan city state hpe up hkang ai mare kongsi hta salang ni hte ramma ni gayau gaya ra lata bang nna jawm myit mang hpaji jaw let mare mungdan hpe up hkang woi awn hapng wa ai shani kaw na democracy masa ngu ai nga wa ai lam mungkan labau hta mu hti lu ga ai. Dai massa kaja htap htuk nga ai hpe mu mada ai majw sinna mungdan ni hta gumrawng gumtsa up hkang masa hpe jai lang wa ai shaloi kadai mung kade a ginra hta hkan nna htap htuk ai hku Democracy masa amyu myu hpe jai lang wa ai lam mu lu ai. Democracy masa hta masha law ai malawng maga na myit ra majority vote hpe yawng jawm hkap la hkan sa ra ai. Masha n law ai mayen maga na minority ni mung tinang a myuit ra lam hpe n dut n dang tang madun lu ai rai nna shanhte a tang madun ai hpe kuga masha ni jawm hkungga ya ra ai.
Democracy masa gaw myit kung hpan nna machye machyang law ai mung masha hte ningbaw ningla ni myit san seng ai hku jai lang nna woi awn sa wa yang grai htap htup ai rai tim, machye machyang n law ai mung masha ni hte tara n lang ai mungdan ningbaw ningla ni a lata e du yang grai tsawm htap ai democracy masa hpe manai kau mai nga ai. Byin wa chye ai lam n kau mi hpe tsun ga nga yang:
(1) Ra lata jaw na ahkang nga ai masha hpe asak 18 ning a lahta de na ni hpe sha lata masat nna ra lata meh vote bang shangun na. Asak 18 ning a lawu de na ni hpe gaw myit garai nkung ai ngu ngam da na. Dai hta n ga, sasana magam gun( pastors, preachers, evangelists) ni, hpunngyi ni, yahkau num ni(monks and nuns), mana ai ni(insane people), bawng dung htawng rawng ai ni(tinang mehh n bang shangun mayu aini hpe mara amyu myu tam nna htawng de gan rin bang da ai lam) ndai zawn re ai ni hpe mung ra lata bang na ahkang n jaw yang masha tswm ra yawm mat na rai nga ai.
(2) Ra lata meh mai bng ai ni kaw na mung full membership, hal mebership ngu garan nna madat lawm mai ai, lata sharawt mai ai, ngu amyu myu naw mai shayak nga ai.
(3) Matsan ai masha ni hte n chye n chang ai nam kahtawng na masha ni( gara mungdan hta mung matsan masha hte n chye n chyang ai masha grau law ai)hpe ra lata meh bang ten garai n du yang, ja gumhpraw, hpun nba, kmhpaw kumhpa garan ya nna tinang maga de meh bang na matu jinghku hkan hku la mai ai. Nkau mi kumhpa sha la sha kau nna kumhpa jaw ai wa hpe meh n jaw ai mung nga chye ai. Nkau mi rai jang gaw, tinang a jinghku jing-yu sai daw sai chyen ni hpe tinang maga de kaja tim n kaja tim meh jawm jaw na matu hkan tsun da chye ai. Kalang lang jahkrit shama nna mung ga sadi hkan la chye ai.
(4) Ding ding man man mi ra lata la tim, teng man ai hpe mu mada aimasha hte, tsan tsan de mu mada ai masha gaw galoi mung n law ai majaw kaja dik hpe yu shalai kau nna nau n hkrak ai hpe ra lata meh jawm jaw lata sharawt kau nna, hpang de gaja wa tatut galaw yang n mai byin ai lam rai taw nga ai hpe chye ai shaloi gaw grai hpang hkrat nna sum kaba hkrum chye ai. N chye n chyang ai ni hpe kade ang lang dan tim n chye na hkraw, myit n hkawn hkraw ai majw jaw ai hpe njaw ai ngu mu, n jaw aihpe jaw ai ngu mu mada nna lata sharawt shutkau, dawdan shut kau ri chye nga ai. Ga shadawn Copernicus hpe dai prat na ningbaw ningla ni shut ai ngu sat kau ai hpang ya gaw Copernicus tsun ai ga teng ai hpe mu lu ai shaloi gaw hpang hkrat mat sai.
(5) Teng man ai gaw meh law ai hte nau n seng ai. Ga shadawn: Sawn hpan langai mi hpe jawng ma marai 10 hta yang marai 8 a mahtai bung nna marai 2 a mahtai gaw kaga mahtai pru ai ngu ga. Rai tim marai 2 a mahtai mahtang jaw ai rai chye ai. Shing n rai jawngma ni a mahtai gara mung n jaw ai mung mai byin ai. Sarama langai sha teng man nna jaw ai mahtai hpe chye ai mung mai byin ai. Kaman 10 pawng yang kade lu na kun?
(6) Shinggyim masha gaw teng man ai hpe chye tim tinang a kan wang myit nau kaba ai majaw tsan tsan de na hte ya jang na tinang a matu akyu hpe myit mada let, tengman ai hte jaw ai hpe chye ninglen n teng man nna n jaw ai maga ra lata meh bang chye nga ai.
(7) Kalang lang jaw ai hpe teng man ai shadu kau nna n chye ginhka ai majaw ra lata meh bang shut kau chye nga ai. Ga shadawn: NGO project manager langai mi a gumhpraw jai kahpan financial statement hpe yu yang project proposal hte maren hkrak hkrak rai nga ai, vaoucher ni mung hkum hkum tsup tsup rai nga ai. Gumhpraw jahpan hti hkum ni pawng ai mung jaw nga ai. Gumhpraw ngam mung jaw nga ai. Lata e ngam ai gumhpraw cash in hand mung hkrak nga ai(kaga masha a gumhpraw gan hkoi nna sa madun dan ai), Gumhpraw dum na gumhprw ngam(Bank balance) mung jaw nga ai(manang ni a gumhpraw atu hte hkoi nna gan bang da ai). Rai tim dai jahpan n teng ai jahpan rai chye ai. Kadai n mu mad ai hku mayun shaw sah kau nna shi a nta gap la chye nga ai. Dai majaw English masha ni gaw honesty is the best policy nga nna tsun ma ai.
(8) Hkum tsup ra n rawng ai tara laika n nga ai majaw tara laika hta garai n ka shalawm lu ailam amyu myu hku nna mung democracy masa hpe manai makai di nna tinang ra ai mahtai hpe tara shang lu la hkra galaw la mai nga ai.
Ya ten hta Myen mung up ai ni hte mung up ahkang lu la na matu shakut nga ai uhpung ni yawng gaw democracy masa de sa wa nga ga ai nga nna tsun nga ga ai. Gara hpan democracy masa gaw anhte mung masha ni a matu htap htuk na kun? ngu ai gaw mung shawa masha ni jawm myit daw dan lata la na lit nga ai.
Hkristan sasana bungli hte nawku hpung ni hta mung, Karai Kasang a Wenyi gaw kam sham ai sape hpung masha shagu hta amu galaw lu ai,wenyi shadut lu ai(inspiration)hte Karai Kasang kaw na shing ran madun dan ai hkam la lu ai (revelation) ngu kam sham ai majaw hpung kongsi zuphpawng ni hta democracy ra lata ladat masa hpe dam lada jai lang nga ga ai. Dai hta jan wa jaang gaw, anhte a hpung sara hpe anhte bau da ai, anhte jaw lata da ai, dai majaw anhte a matu anhte ra ai hu woi awn ra ai ngu ai de du wa chye nga ai.
Karai Kasang amungdan shing n rai sumsing lamu mungdan gaw democracy mungdan n rai. Mung chying sha ni a gumsan mungdan Republic n rai. United States n rai. Munghpawm mungdan Union n rai. Hkawhkam mungdan kingdom rai nga ai. Karai kKasang a mungdan hta hkawhkam nga ai. Karai Kasang nan hkawhkam ni a Hkawhkam rai nga ai.. Angelic hosts Hpyen dap nga ai. Mung masha ni nga ai. Dat kasa ni nga ai. Lamu ga jarit terrotory nga ai. Tara upadi supreme Law nga ai. Tara jeyang ai lam judgement court nga ai. Jeyang hkrum ai ni a matu htawng condemned cell ngarai mung nga ai. Nsin htawng hkyuk htawng bottomless pit nga ai. Nga yawng nga pra hpe hpan da ai shaloi sumsing lamu hta bawng ban ai lam nga ai. Shinggyim masha hoe hoan da ai shaloi anhte a hkrang bung sumla hte maren hpan da ga ngu nna sumsing lamu kongsi heavenly council e bawng jahkrup ma ai.
Rai tim, yubak masha ni ra lata meh jawm bang nna HKye la Madu hpe san da ai n rai. Yu bak ngarai de sa na shinggyim masha ni jawm myit hkrum nna Madu Yesu hpe dinghta aga de saw shaga la ai n rai. Madu Yesu du yang, dai mung hpe up ai Herod hkaw hkam mung n ra ai majaw Egutu de hprawng shingbyi hkawm ra ai(ya na refugee ngu ai baw rai nga ai). Shangai na shara nta madu tai na kadai n kam hkap la ma ai. Dik shale nna ma Yesu hpe bai kaba na matu Yosep pyi kawa n kam tai ai. Shi a buga de wa yang Nazareth mare masha ni n kap la ma ai. Shi a nta na kanau ni pyi n kam sham ma ai. Dai ten na Yuda nawku htung ningbaw ningla ni shi hpe mara tam nna hpang jahtum Roma asuya a tara rung de mung masa mara pukma hte wudang hta jen sat kau shangun ma ai. Ndai hpe yu yang demovcracy masa hku du sa ai n rai nga ai. Karai Kasang a mungdan hta myihtoi ni, hpung up ni, tara hkaw sara ni, hpungtau ni, hpung ningbaw ni nga nga ma ai. Karai Kasang san da ai n rai yang jahten sharun ai ni sha tai na rai nga ai. Karai Kasang a mungdan hta lawu lahta up hkang masa vertical heirarchy hpe dan dan leng leng mu lu ai. Chyawm tari kaw Kawa Karai Kasang, Kasha Karai Kasang, Chyoi Pra ai Wenyi Karai Kasang masum rai tim langai Triune God (Holy Trinity)nga ai. Dai npu e kasa ni, sara ni pang hte pang nga ai. Hkristu up ai mungdan hta janmau amyu 5 hpe ginmgdan ai hta hkan nna shagrau na lam tsun da ai. Mare 10 up ai aya, mare 5 hpe up ai aya, ngu nna tsun da ai. Hpa jan mau mung n gup, hpa mare mung n up ai ni mung nga nga na rai nga ai. Ndai ni yawng gaw democracy ra lat poi shang na n rai. Karai Kasang a mungdan hta galaw hkawm sa sahmu shamawt ai lam yawng hte gaw for God and for His glory Karai Kasang a hpug shingkang dan dawng na matu hte Karai Kasang myit dik lam a matu sha rai nga ai. Karai Kasang tawn da ya ai supreme spiritual Law chyahtum chyalai wenyi tara hte up ai npu e nnga nga na rai nga ai.
Myanmar mungdan hta Karai Kasang ra sharawng ai democracy up hkang masa teng tup byin pru wa u ga. Sumsing lamu hta Karai Kasang myit dik nga ai hte maren Myanmar mungdan hta mung dik wa ru ga.
BGF Gaw Kachin Political Goal A Ding Bai Ding Na
Ka ai- Hkun Sam
April 18, 2010
Dai ni na ten mungmasa ningbaw makau mi lapran, ningmu n’bung, ladat shai, mungmasha a gawng malai tai na malai, tinang tinggyen wuhpung akyu hpe shawng kaw tawn ai majaw, wunpawng myusha ni a mungmasa pungdan lam yit taw nga sai hpe mu lu nga ai.
Grau nna gaw Myen hpyen asuya pale dat ai strategy langai rai nga ai Border Guard Force (BGF) masing hta BGF hpe hkap la ai wuhpung ni hte n'hkap la ai wuhpung ni ngu n'na, ga garan nga saga ai. KDA, NDAK, La Sang Aung Wa Hpung, Ah Dang Hpung ni BGF masing hpe hkap la n'na, KIO langai sha n'hkap la ai hpe mu lu ai.
Hkap la ai, nhkap la ai ni ngu ai hta grau ahkyak ai gaw, ndai BGF ngu ai masing gaw hpa rai ta? Kachin politics ngu ai gaw hpa rai ta? Kachin political goal gaw hpa rai ta? ngu ai hpe chye ra nga ga ai. Ndai lam ni hpe asan sha chye na tawn yang, hkap la gying ai, n'hkap la gying ai mahtai gaw asan sha pru wa na re.
Shawng ningnan BGF masing ngu ai hpa rai ta, ngu hpe yu yu ga. BGF gaw 7-Step Road Map kaw lawm ai bawsang amyu laknak wuhpung ma hkra hpe Tatmadaw Myen hpyen dap a uphkang ai npu de bang kau na masing rai nga ai. Ndai masing hta, hpyen dap hkrang hpe, hpyen la 326, du 18 hte hpyen dap shagu gaw Myen hpyen la hte bawsang laknak wuhpung hpyen la ni hpe gayau kau nna, major rank madang commanders 3 hte hpaw sa wa na rai mali ai. Cammanders 3 hta 2 gaw laknak lang wuhpung naw kaw na rai n'na, 1 gaw Myen hpyen dap kaw na rai na. Hpyen dap shagu hta, general staff officer and quartermaster officer mung Myen hpen dap na du ni rai na rai nga ai. Dai hta sha n'ga, sergeant majors, segeant chyare hte nurse zawn re marai 27 hpe mung, myen hpyen dap kawn shalawm bang tawn na rai nga ai.
Nde a lachyum gaw hpa rai ta, nga yang, hpyen dap shagu a shamu shamawt ma hkra gaw Myen Tatmadaw kaw nna order sa wa na rai n'na, ginjaw Naypyidaw kaw jahkrat dat ai order hpe n'hkan sa n'mai, myen hpyen du, hpyen la ni hte rau yup rau sha, rau matep tawn na masing rai mali ai. Ginjaw Naypyidaw e mung, 2008 Consitution hta yawng mu chye ai hte maren, hpyen dap a ningbaw gaw ya na Myen hpyen du ni sha shara la tawn ai rai nga ai. Dai hta sha n'nga, 2008 consitution hku nga yang, 2010 Election hta Asuya ningnan hpaw wa yang mung, Asuya a Parlimentary Seats 100% hta 30% gaw hpyen hpyen du ni shara la na rai nga ai.
Myen hpyenla hpyendu ni ram akyang lailen htenza, mungmasha n'tsa tau ya ai lam n'nga ai, mung masha ni hpe Naypidaw kawn gap sat nga yang, gap sat re ni hte, daini wunpawng myutsaw hpyenla ni, rau yup rau sha, myen shagun ai bungli galaw na, masa de rai wa sai.
Ndai kaw kachin politics hte Kachin political goal gaw hpa rai ta ngu ai hpe, bai yu ga. Shawng ningnan chye na da ra ai lam langai gaw, wunpawng myusha ni a rawt malan galaw ai lam gaw, myen rawt malan hpung ni hte shai ai lam langai mi nga ai. Dai gaw labau hka rai nga ai 1947 Panglong Agreement hta Myen amyu hte bawsang amyu sha ni "federal democacy" mungdan langai jawm gawgap na matu, myithkrum ga sadi la wa, Union of Burma gaw gap wa ai hpe, U Nu, Ne Win, hte Than Shwe ni jahten jaza kau ai mungmasa ahkaw ahkang hpe, bai lu la na lam rai nga ai.
Lam ntsa na ga hte tsun ga nga yang, Myen ni matu gaw free and fair election hte democratic Asuya paw pru wa jang rai sai. Raitim Kachin politics gaw democracy mi lu lu, Naypidaw kawn wunpawng mungdaw e shanu nga ai wunpawng myusha ni a gam maka hpe Naypidaw kaw, dawdan ya na n'rai. 1947 Constitution kaw na zawn, tinang mungdan tinang Asuya hte uphkang n'na, Union of Burma a federal Asuya e mung shang lawm let, rau nga pra na mungmasa rai nga ai. Tinang mungdaw tinang amyu, laili laika, htung hkying, makam masham hpe makawp maga, sharawt jatsaw ya lu na, tinang mungdaw na mungmasha hpe gawng malai tai ya lu na, federal democray hkrak bai gawgap la lu na lam rai nga ai.
kadun dawk tsun ga nga yang, myen mung masa la ni gaw, democracy lu yang mai sai raitim, Kachin hte laga bawsang amyu ni matu gaw, "federal democracy system" hte sha n'rai yang, amyu langai hte langai a lapran ramra ai mungmasa ahkaw hkang hpe jaw ya lu na n'rai nga ai hpe, asan sha chye na ra nga ai. Ndai federal democracy system hpe Bama-lu-myo-gyi-wa-da hpe lang ai myen mung masa la ni gaw, bawsang amyu ni hpe self-determanation ngu ai tinang gam maka tinang dawdan ai ngu ai mungmasa ahkaw ahkang hpe n'kam jaw nna, n'tara ai hku, bawsang amyu ni hpe dip up sha lu na matu, mawlanyet kaba hte, Federal democracy nga jang, Union of Burma kaw na, ga garan na re, nga n'na, jahpoi ahpyak masu rai, myen amyu hpe amyu kaba shatai lu, mungdan ting hpe, myen amyu ni up sha lu na, masing hte, labau hpe jahten, mungmasa hpe myi hpaw n'na masu pale nga ai rai nga ai.
Daini anhte wunpawng mungmasa galaw ai ni hta mung federal democracy hpe tsun yang, myen nna ra ai gaw, nga n'na, federal democracy mung n'tsun mat, democracy lam tsun ga ngu yang mung, maigan na Asuya hpe ninghkap ai ni hte pawng ai nga na tsang na, democracy mung n'tsun mat. Political principle hte political goal n'nga ai, majoi Kachin mying gun, sinat hpai nna, mungmasa mung, n'jahta mat ai, shaning na na rai wa nga saga ai.
Yaw shada ai Mungmasa pandung hpa rai ta? ngu san yang pi, le zawn zawn nang zawn zawn, nchye htai ai Wuhpung ni lawm ai hpe mu lu ai. Myen hpyen ningbaw, Than Shwe, Maung Aye, Thein Sein, Kyaw San, Ye Myint ni dictatorship ladat hte mungdan ting hpe yam sha zingri nga ten, anhte wunpawng laknak hpai ai ni, democracy mung n'tsun, federal democracy mung n'tsun, myen dictatorship Asuya hte hpa n'shai ai lailen ni nga wa sai hpe mu lu ai. Ndai zawn rai, political principle n'nga, political goal n'nga ai mang hkang a majaw, hpang jahtum e, BGF hpe aloi ali hkap la jawng nga saga ai.
British ni myenmung de ye nsa wa ten, wunpawng ginra hte wunpawng myusha ni hpe maigan amyu langai mung sa up hkang ai lam n'nga, tinang Du magam ni hte tinang uphkang lai wa sai. British colonial prat hta mung, Wunpawng buga ginra ni hpe wunpawng amyu Duwa ni hpe sha bai lata san let, up hkang shangun lai wa sai. 1948 ning Myenmung Independence lu na matu, mahkrun jawm tam ai hta, Myen mung ting "Federal democracy system" hte shada da hkungga garum shingtau hkat lu yang, grau mai kaja na re nga n'na, Gen. Aung San hte Jinghpaw, Sam, Hkang ninbaw ni myit hkrum ma ai majaw Panglong Agreement hpe sen htu saga ai re. Panglong Agreement gaw federal system, laksan mungdaw asuya ni pawng n'na, jawm nga pra na, gasadi rai nga ai.
Daini na anhte ni BGF hpe hkap lau kau yang Kachin politics hta hpa byin wa na ta? Mahtai gaw wunpawng myu sha ni a labau hte, 1947 Panglong Agreement, 1960 hpang wa ai rawt malan, kabai kau ai hte bung sai. Ndai zawn re labau nga wa ai hpe Bama-Lu-Myo-Gyi-Wa-Da lang ai Ne Win, U Nu, Than Shwe ni gaw, chye nga ninglen, labau hpe gram, federal democracy system hpe jahtau kau n'na, myenmung ting hpe myen shatai, myen up sha lu na, mung masa "myen-ma-han democracy" mying akawp hte magap nna, maw lanyet galaw nga ai re.
Ndai 1947 Gen. Aung San si mat ai hpang kawn Bama-lu-myo-gyi-wa-da lang ai myen mungmasa la ni gaw, federal democracy system hpe jahten na matu democracy ladat hte mi rai rai, hpyen n'gun ladat hte mi rai rai, galaw sa wa na ngu ai masing nga ai hpe England mungdan London School of Economics hta sharin shara galaw nga ai Myen hpaji ninghkring Dr Zarni gaw Irrawaddy shiga dap hta shi ka ai “Confronting the Demons,” ngu ai laika ngau hta madi madun wa sai. (Dr Zarni: "Misinformed by the skewered readings of our past, the dominant Bamas imagine ourselves as a historically cohesive nation whose organizational integration with minority peripheries only needs to be completed either democratically or by force.") Dr Zarni matut tsun ai hta, British ni myen mung kaw na le mat ai hpang, bawsang amyu ni gaw Colonial langai bai rai nga ai Myen a n'tara ai mawlanet de du mat wa n'na, ndai Myenhpyen Asuya uphkang nga ai ten, hpaga yumga, htung hkying, makam masham hte mung masa ahkaw ahkang ni hpe, myen mung masha ni hte, grau n'na, hkrat sum ai hpe hkrum sha ai lam, ka taw nga ai.
Daini mungkang hte myen hpaji ai ninghkring law law pi, myenmung a mang hkang gaw democracy mang hkang sha n'rai, bawsang amyu ni a mungmasa ahkaw ahkang (federal democracy) hkrat sum ai lam, mang hkang madung rai nga ai hpe, hkap la nga sai re.
April 18, 2010
Dai ni na ten mungmasa ningbaw makau mi lapran, ningmu n’bung, ladat shai, mungmasha a gawng malai tai na malai, tinang tinggyen wuhpung akyu hpe shawng kaw tawn ai majaw, wunpawng myusha ni a mungmasa pungdan lam yit taw nga sai hpe mu lu nga ai.
Grau nna gaw Myen hpyen asuya pale dat ai strategy langai rai nga ai Border Guard Force (BGF) masing hta BGF hpe hkap la ai wuhpung ni hte n'hkap la ai wuhpung ni ngu n'na, ga garan nga saga ai. KDA, NDAK, La Sang Aung Wa Hpung, Ah Dang Hpung ni BGF masing hpe hkap la n'na, KIO langai sha n'hkap la ai hpe mu lu ai.
Hkap la ai, nhkap la ai ni ngu ai hta grau ahkyak ai gaw, ndai BGF ngu ai masing gaw hpa rai ta? Kachin politics ngu ai gaw hpa rai ta? Kachin political goal gaw hpa rai ta? ngu ai hpe chye ra nga ga ai. Ndai lam ni hpe asan sha chye na tawn yang, hkap la gying ai, n'hkap la gying ai mahtai gaw asan sha pru wa na re.
Shawng ningnan BGF masing ngu ai hpa rai ta, ngu hpe yu yu ga. BGF gaw 7-Step Road Map kaw lawm ai bawsang amyu laknak wuhpung ma hkra hpe Tatmadaw Myen hpyen dap a uphkang ai npu de bang kau na masing rai nga ai. Ndai masing hta, hpyen dap hkrang hpe, hpyen la 326, du 18 hte hpyen dap shagu gaw Myen hpyen la hte bawsang laknak wuhpung hpyen la ni hpe gayau kau nna, major rank madang commanders 3 hte hpaw sa wa na rai mali ai. Cammanders 3 hta 2 gaw laknak lang wuhpung naw kaw na rai n'na, 1 gaw Myen hpyen dap kaw na rai na. Hpyen dap shagu hta, general staff officer and quartermaster officer mung Myen hpen dap na du ni rai na rai nga ai. Dai hta sha n'ga, sergeant majors, segeant chyare hte nurse zawn re marai 27 hpe mung, myen hpyen dap kawn shalawm bang tawn na rai nga ai.
Nde a lachyum gaw hpa rai ta, nga yang, hpyen dap shagu a shamu shamawt ma hkra gaw Myen Tatmadaw kaw nna order sa wa na rai n'na, ginjaw Naypyidaw kaw jahkrat dat ai order hpe n'hkan sa n'mai, myen hpyen du, hpyen la ni hte rau yup rau sha, rau matep tawn na masing rai mali ai. Ginjaw Naypyidaw e mung, 2008 Consitution hta yawng mu chye ai hte maren, hpyen dap a ningbaw gaw ya na Myen hpyen du ni sha shara la tawn ai rai nga ai. Dai hta sha n'nga, 2008 consitution hku nga yang, 2010 Election hta Asuya ningnan hpaw wa yang mung, Asuya a Parlimentary Seats 100% hta 30% gaw hpyen hpyen du ni shara la na rai nga ai.
Myen hpyenla hpyendu ni ram akyang lailen htenza, mungmasha n'tsa tau ya ai lam n'nga ai, mung masha ni hpe Naypidaw kawn gap sat nga yang, gap sat re ni hte, daini wunpawng myutsaw hpyenla ni, rau yup rau sha, myen shagun ai bungli galaw na, masa de rai wa sai.
Ndai kaw kachin politics hte Kachin political goal gaw hpa rai ta ngu ai hpe, bai yu ga. Shawng ningnan chye na da ra ai lam langai gaw, wunpawng myusha ni a rawt malan galaw ai lam gaw, myen rawt malan hpung ni hte shai ai lam langai mi nga ai. Dai gaw labau hka rai nga ai 1947 Panglong Agreement hta Myen amyu hte bawsang amyu sha ni "federal democacy" mungdan langai jawm gawgap na matu, myithkrum ga sadi la wa, Union of Burma gaw gap wa ai hpe, U Nu, Ne Win, hte Than Shwe ni jahten jaza kau ai mungmasa ahkaw ahkang hpe, bai lu la na lam rai nga ai.
Lam ntsa na ga hte tsun ga nga yang, Myen ni matu gaw free and fair election hte democratic Asuya paw pru wa jang rai sai. Raitim Kachin politics gaw democracy mi lu lu, Naypidaw kawn wunpawng mungdaw e shanu nga ai wunpawng myusha ni a gam maka hpe Naypidaw kaw, dawdan ya na n'rai. 1947 Constitution kaw na zawn, tinang mungdan tinang Asuya hte uphkang n'na, Union of Burma a federal Asuya e mung shang lawm let, rau nga pra na mungmasa rai nga ai. Tinang mungdaw tinang amyu, laili laika, htung hkying, makam masham hpe makawp maga, sharawt jatsaw ya lu na, tinang mungdaw na mungmasha hpe gawng malai tai ya lu na, federal democray hkrak bai gawgap la lu na lam rai nga ai.
kadun dawk tsun ga nga yang, myen mung masa la ni gaw, democracy lu yang mai sai raitim, Kachin hte laga bawsang amyu ni matu gaw, "federal democracy system" hte sha n'rai yang, amyu langai hte langai a lapran ramra ai mungmasa ahkaw hkang hpe jaw ya lu na n'rai nga ai hpe, asan sha chye na ra nga ai. Ndai federal democracy system hpe Bama-lu-myo-gyi-wa-da hpe lang ai myen mung masa la ni gaw, bawsang amyu ni hpe self-determanation ngu ai tinang gam maka tinang dawdan ai ngu ai mungmasa ahkaw ahkang hpe n'kam jaw nna, n'tara ai hku, bawsang amyu ni hpe dip up sha lu na matu, mawlanyet kaba hte, Federal democracy nga jang, Union of Burma kaw na, ga garan na re, nga n'na, jahpoi ahpyak masu rai, myen amyu hpe amyu kaba shatai lu, mungdan ting hpe, myen amyu ni up sha lu na, masing hte, labau hpe jahten, mungmasa hpe myi hpaw n'na masu pale nga ai rai nga ai.
Daini anhte wunpawng mungmasa galaw ai ni hta mung federal democracy hpe tsun yang, myen nna ra ai gaw, nga n'na, federal democracy mung n'tsun mat, democracy lam tsun ga ngu yang mung, maigan na Asuya hpe ninghkap ai ni hte pawng ai nga na tsang na, democracy mung n'tsun mat. Political principle hte political goal n'nga ai, majoi Kachin mying gun, sinat hpai nna, mungmasa mung, n'jahta mat ai, shaning na na rai wa nga saga ai.
Yaw shada ai Mungmasa pandung hpa rai ta? ngu san yang pi, le zawn zawn nang zawn zawn, nchye htai ai Wuhpung ni lawm ai hpe mu lu ai. Myen hpyen ningbaw, Than Shwe, Maung Aye, Thein Sein, Kyaw San, Ye Myint ni dictatorship ladat hte mungdan ting hpe yam sha zingri nga ten, anhte wunpawng laknak hpai ai ni, democracy mung n'tsun, federal democracy mung n'tsun, myen dictatorship Asuya hte hpa n'shai ai lailen ni nga wa sai hpe mu lu ai. Ndai zawn rai, political principle n'nga, political goal n'nga ai mang hkang a majaw, hpang jahtum e, BGF hpe aloi ali hkap la jawng nga saga ai.
British ni myenmung de ye nsa wa ten, wunpawng ginra hte wunpawng myusha ni hpe maigan amyu langai mung sa up hkang ai lam n'nga, tinang Du magam ni hte tinang uphkang lai wa sai. British colonial prat hta mung, Wunpawng buga ginra ni hpe wunpawng amyu Duwa ni hpe sha bai lata san let, up hkang shangun lai wa sai. 1948 ning Myenmung Independence lu na matu, mahkrun jawm tam ai hta, Myen mung ting "Federal democracy system" hte shada da hkungga garum shingtau hkat lu yang, grau mai kaja na re nga n'na, Gen. Aung San hte Jinghpaw, Sam, Hkang ninbaw ni myit hkrum ma ai majaw Panglong Agreement hpe sen htu saga ai re. Panglong Agreement gaw federal system, laksan mungdaw asuya ni pawng n'na, jawm nga pra na, gasadi rai nga ai.
Daini na anhte ni BGF hpe hkap lau kau yang Kachin politics hta hpa byin wa na ta? Mahtai gaw wunpawng myu sha ni a labau hte, 1947 Panglong Agreement, 1960 hpang wa ai rawt malan, kabai kau ai hte bung sai. Ndai zawn re labau nga wa ai hpe Bama-Lu-Myo-Gyi-Wa-Da lang ai Ne Win, U Nu, Than Shwe ni gaw, chye nga ninglen, labau hpe gram, federal democracy system hpe jahtau kau n'na, myenmung ting hpe myen shatai, myen up sha lu na, mung masa "myen-ma-han democracy" mying akawp hte magap nna, maw lanyet galaw nga ai re.
Ndai 1947 Gen. Aung San si mat ai hpang kawn Bama-lu-myo-gyi-wa-da lang ai myen mungmasa la ni gaw, federal democracy system hpe jahten na matu democracy ladat hte mi rai rai, hpyen n'gun ladat hte mi rai rai, galaw sa wa na ngu ai masing nga ai hpe England mungdan London School of Economics hta sharin shara galaw nga ai Myen hpaji ninghkring Dr Zarni gaw Irrawaddy shiga dap hta shi ka ai “Confronting the Demons,” ngu ai laika ngau hta madi madun wa sai. (Dr Zarni: "Misinformed by the skewered readings of our past, the dominant Bamas imagine ourselves as a historically cohesive nation whose organizational integration with minority peripheries only needs to be completed either democratically or by force.") Dr Zarni matut tsun ai hta, British ni myen mung kaw na le mat ai hpang, bawsang amyu ni gaw Colonial langai bai rai nga ai Myen a n'tara ai mawlanet de du mat wa n'na, ndai Myenhpyen Asuya uphkang nga ai ten, hpaga yumga, htung hkying, makam masham hte mung masa ahkaw ahkang ni hpe, myen mung masha ni hte, grau n'na, hkrat sum ai hpe hkrum sha ai lam, ka taw nga ai.
Daini mungkang hte myen hpaji ai ninghkring law law pi, myenmung a mang hkang gaw democracy mang hkang sha n'rai, bawsang amyu ni a mungmasa ahkaw ahkang (federal democracy) hkrat sum ai lam, mang hkang madung rai nga ai hpe, hkap la nga sai re.
Subscribe to:
Posts (Atom)